blote negerinnen sex en jong

Vrouwen met twee totaal verschillende borsten hebben er volgens de artsen misschien nog wel meer last van. Het gaat dan om vrouwen van wie de borsten meer dan één cupmaat van elkaar verschillen. Slank de zomer in? Begin snel met dit ultieme stappenplan! Iedere week de leukste nieuwsbrief van Nederland in je mailbox? Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van Viva en Sanoma. Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van derden via e-mail, die mij worden gestuurd vanuit.

Viva Ter bescherming van je privacy zullen je gegevens niet aan derden worden overgedragen.. Volg de avonturen van Kiki Lees wekelijks mee in het dagboek van het nichtje van Floor Faber. Beste kortingscodes van vandaag: Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen.

Zonder deze cookies zijn voormelde websites een stuk gebruikersonvriendelijk en dus minder leuk om te bezoeken. Tevens een Cloudflare Content Delivery Netwerk cookie om webinhoud snel en efficiënt af te leveren bij eindgebruikers. Dat zeiden we dus al. Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen.

Heeft een advertentiebedrijf banners op meerdere websites dan kunnen de gegevens van deze websites worden gecombineerd om een beter profiel op te stellen. Zo kunnen adverteerders hun cookies op meerdere sites plaatsen en zo een gedetailleerd beeld krijgen van de interesses van de gebruiker. Hiermee kunnen gerichter en relevantere advertenties worden weergegeven. Zo kun je na het bezoeken van een webwinkel op andere sites banners krijgen met juist de door jezelf bekeken producten of soortgelijke producten.

De websitehouder kan die cookies overigens  niet  inzien. Je hoeft niet bang te zijn voor deze bedrijven. Ze zijn best lief. En leren is leuk. Om onze bezoekersstatistieken bij te houden maken we gebruik van Google Analytics. Dit systeem houdt bij welke pagina's onze bezoekers bekijken, waar zij vandaan komen en op klikken, welke browser en schermresolutie ze gebruiken en nog veel meer.

Deze informatie gebruiken we om een beter beeld te krijgen van onze bezoekers en om onze site hierop te optimaliseren. Zo worden onze websites nog veel superduper leuker om aan te klikken dan voorheen. Google, die deze dienst levert, gebruikt de informatie om een relevant, anoniem advertentieprofiel op te bouwen waarmee men gerichter advertenties kan aanbieden.

Naast bovenstaande zijn er meer onderdelen die een cookie kunnen opleveren. Veelal worden deze gebruikt door de content-partners om te analyseren op welke sites hun gebruikers actief zijn en hoe hun diensten presteren. Denk hierbij aan filmpjes van bijvoorbeeld YouTube, foto's van diensten als Imgur, Tumblr of picasa, en 'like' knoppen van sociale mediasites als Twitter en Facebook.

Deze websites schijnen best wel een beetje populair te zijn dus we dachten: Wil je nou echt nog meer weten? Ja, door hier te klikken ga ik akkoord met de cookies, scripts en webbeacons die via NewsMedia Websites GeenStijl, Dumpert, Das Kapital en Autobahn geplaatst kunnen worden.

Ik begrijp dat deze cookies, scripts en webbeacons door NewsMedia Websites en door derden geplaatst kunnen worden voor functionele en analytische doeleinden, voor social media, om mij advertenties te tonen, mijn surfgedrag te volgen of gewoon omdat men daar zin in heeft. Ik ga er ook mee akkoord dat met behulp van deze cookies, scripts en webbeacons persoonsgegevens over mij kunnen worden verwerkt voor deze doeleinden.

Ondanks dat ik op de rest van het internet prima mijn eigen privacy kan regelen of er simpelweg niet om geef, ben ik dankbaar dat de overheid mij overal op het Nederlandse web van dit soort nep-privacy-beschermings­stickers voorziet. Scroll omlaag voor meer informatie. Moe van dit soort popups? Installeer dan de Deze plugin om van het gezeur af te zijn.

Hieronder staat het, nog even doorscrollen. Dus u wilt meer informatie? Bij het bezoeken van NewsMedia sites kun je de volgende soorten cookies verwachten: Functionele cookies aka supermegahandige cookies Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen.

Cookies van Advertentiebedrijven aka de schoorsteencookies Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen. Cookies voor Website-analyse aka de Kenneth-Perez-cookies Meten is weten. Cookies van overige externe partijen aka de rest Naast bovenstaande zijn er meer onderdelen die een cookie kunnen opleveren.

Denk hierbij aan filmpjes van bijvoorbeeld YouTube, foto's van diensten als Imgur, Tumblr of picasa, en 'like' knoppen van sociale mediasites als Twitter en Facebook Op het NewsMedia Netwerk gebruiken we onderdelen en dus cookies van onder andere Facebook , Twitter , Youtube , Vimeo , Flickr , Tumblr , Imgur etc.

..

Neuken zonder condoom prive gratis sexfimpjes

In het begin van de roman lijkt Jörgen Hofmeester een sympathieke man die veel tegenslagen heeft gehad maar zich toch goed weet staande te houden. Op het einde blijkt dat hij grondig gestoord is: Jörgen is dus duidelijk ook een dynamisch personage. De nevenpersonages de echtgenote, Tirza, Ibi leren we slechts zeer oppervlakkig kennen ongenuanceerde, statische personages.

Van een catharsis blijkt geen sprake te zijn, ook al door het open einde. De eerste twee delen beschrijven een vrijdagavond en een weekend in juli. Het derde deel begint drie weken later en beschrijft wat er de volgende weken gebeurt. Op pagina krijgen we een datum: De vertelde tijd is dus redelijk kort, terwijl de verteltijd bladzijden redelijk lang is. Dit heeft tot gevolg dat we heel veel informatie krijgen over het personage Jörgen Hofmeester, voornamelijk ook over diens verleden.

Het nu-verhaal speelt zich af in Amsterdam, waar Jörgen woont, op Schiphol, in De Betuwe huis van zijn ouders , in Frankfurt en in Afrika. Qua symbolische ruimte kan gewezen worden op de rol van tuinen Jörgen en zijn beperkte wereldje en de rol van de woestijn in deel 3 Jörgens poging om te verdwijnen in het grote niets, waarbij een woestijn droog en onvruchtbaar is, dit in tegenstelling tot een tuin. Typisch voor Grunberg is dat hij de dingen soms formuleert op een ironische manier.

In zijn leven was het vlees woord geworden [p. Ik ben er even niet. Maar laat maar een leuk berichtje achter. Op de eerste honderd bladzijden houden de gesprekken tussen Jörgen en zijn pas teruggekeerde echtgenote de aandacht van de lezer op knappe wijze gaande. Geslaagd is ook de spanningsopbouw, onder meer doordat de lezer pas in deel 3 begint door te hebben wat er op het einde van deel 2 gebeurd is.

Op pagina luidt het nog: Hij begrijpt dat er misschien iets verschrikkelijks is gebeurd, iets onherroepelijks. Pas op pagina weet de lezer zeker dat er inderdaad iets zeer ernstigs aan de hand is, wanneer Jörgen namelijk in Afrika valse mails in naam van Tirza begint te versturen.

En op de bladzijden krijgen we pas het ware verhaal van de dubbele moord te lezen. Tirza is zonder enige twijfel het beste boek van Arnon Grunberg dat ik tot nu toe gelezen heb. Bij vorige romans van hem had ik vaak het vervelende gevoelen: Dat was hier nergens het geval, behalve even bij die kritiek op de westerse burgermaatschappij op het einde, maar zoals gezegd: Jörgen is dan al stevig aan het doortrappen.

Voor de rest is dit een roman die een solide, trefzekere indruk nalaat en die mij, ondanks de bladzijden, geen moment verveeld heeft.

Lexicon van Literaire Werken , 79 september , pp. In het begin van de twintigste eeuw bevond de Tuin der Lusten -triptiek zich in een slechte toestand. Vooral het middenpaneel, maar ook de zijluiken waren op bepaalde plaatsen erg beschadigd. Het drieluik onderging dan ook een restauratie die in werd voltooid.

In het Escorial bevond zich vóór en overigens nu nog steeds een getrouwe, zestiende-eeuwse kopie van het linkerbinnenluik in een goede conservatietoestand. Op deze kopie zien we wat het detail van de kat met de muis of rat betreft, hetzelfde als op het origineel dat zich nu in het Prado bevindt, en vóór ook in het Escorial bewaard werd.

Zodat we mogen aannemen dat de restaurateur van TL2 de kopie in het Escorial als voorbeeld heeft genomen en we op het origineel nog altijd ongeveer hetzelfde zien als wat Bosch oorspronkelijk geschilderd heeft.

Een verdere bevestiging hiervan vinden we op het zestiende-eeuwse tapijtwerk dat zich in de Koninklijke Verzamelingen te Madrid bevindt en een kopie is van de geopende Tuin -triptiek. Nochtans zagen sommige auteurs in het verleden in de kat een panter of zelfs een dwergtijger. Un gato bermejo con un ratón en la boca [een vuurrode kat met een rat in de bek]. Wat we zien, is in feite een katàchtig dier met een opvallend lange, gebogen staart en zwarte en witte vlekken over het hele lijf.

De verklaring hiervoor ligt waarschijnlijk in het feit dat men er in de middeleeuwen algemeen van overtuigd was dat het Aards Paradijs ergens ver in het oosten was gelegen. Vermoedelijk werd hij daarbij beïnvloed door eigentijdse reisverslagen waarin onder meer de exotische fauna aan bod kwam. In verband met de kat kan men dan bijvoorbeeld denken aan een werkje als Calcoen , dat circa te Antwerpen gedrukt werd en een verslag biedt van de tweede reis van Vasco da Gama naar Indië in In deze druk lezen we over de landen in de buurt van de grote stad Melatk Malakka: In die landen sijn catten soe groet als met ons vossen [in die landen zijn er katten die zo groot zijn als vossen bij ons].

Hij vermeldt over Tâbriz in Perzië: Passages als deze maken het alleen maar aannemelijker dat we het katachtig dier bij Bosch inderdaad als een kàt dienen te interpreteren. Laurinda Dixon signaleerde overigens een houtsnede van een kat met een muis in haar bek in een Straatsburgse druk van de Hortus Sanitatis uit die werkelijk een opvallende overeenkomst vertoont met de kat in TL2 de plaatsing van de poten is bijvoorbeeld identiek als bij Bosch.

Het bovenstaande geldt mutatis mutandis ook voor het dier dat de kat in haar bek draagt. Het beestje is zwart en heeft een opvallend lange staart, maar het is niet echt duidelijk of Bosch nu een rat, dan wel een soort exotische muis bedoelde uit te beelden. Het reisverslag van Joos van Ghistele meldt over Gaza dat men daar een massa muizen aantreft, bij naer alzo groot als ratten [bijna zo groot als ratten].

De iconografische beschrijving van TL2 zou dus uiteindelijk kunnen luiden: Zodra het vaststaat dat in TL2 een kat die een muis of rat gevangen heeft, uitgebeeld wordt, kunnen we vervolgens vaststellen dat dit motief rond niet alleen bij Bosch voorkwam in de onmiddellijke omgeving van Adam en Eva. Ook in de bekende burijngravure van Albrecht Dürer uit die de Zondeval weergeeft, treffen we het aan.

Eva neemt uit de bek van een rond een tak van de boom gekronkelde slang met de rechterhand een appel in ontvangst, terwijl zij in de linkerhand reeds een appel vasthoudt. Onderaan de afbeelding zit een muis tussen de voeten van Adam, terwijl zich vlak naast de rechtervoet van Eva een kat bevindt. Blijkbaar ligt de kat op de muis te loeren. Er zijn nog meer zestiende-eeuwse beeldbronnen die hetzelfde motief in eenzelfde context tonen. In het Getijdenboek van kardinaal Alessandro Farnese , dat voltooid werd te Rome in , treffen we een miniatuur aan van Giulio Clovio die eveneens de Zondeval uitbeeldt.

Een tekening van Jacques de Gheyn II uit met als titel Allegorie op de Vergankelijkheid Londen, British Museum bevat in de linkerbovenhoek een medaillon met een Zondeval -tafereel. Op de voorgrond zit een kat op een muis te loeren. In de vier hoeken zijn de vier elementen voorgesteld door allegorische naaktfiguren: Vooral de twee vrouwenfiguren zijn omringd door planten en dieren die duidelijk bedoeld zijn als erotische symbolen en zo aan het verhaal van de Zondeval een negatief-seksuele dimensie geven.

De twee kinkhorens die vastgehouden worden door Water links onderaan zijn onmiskenbaar vaginasymbolen. De hoorn des overvloeds in de arm van Aarde rechts onderaan vormt als pendant hiervan een fallussymbool.

Op de grond vlak vóór Aarde zit een kat op een muis te loeren. Uit deze parallelvoorbeelden kunnen een viertal conclusies worden getrokken. Dit detailverschil lijkt niet meer dan een variant binnen eenzelfde motief en vormt dus geen hinderpaal bij een iconografische vergelijking. Dit blijkt ook uit het feit dat het in de parallelvoorbeelden om een gewone kat en muis gaat, terwijl Bosch deze dieren een exotisch uiterlijk meegaf.

Dit kan een argument zijn om het door de kat gevangen dier bij Bosch eerder als een exotisch voorgestelde muis te determineren dan als een rat. De vierde en belangrijkste conclusie betreft het gegeven dat de specifieke Adam en Eva-context waarin kat en muis in de parallelvoorbeelden voorkomen, de Zondeval is, en niet het Huwelijk van Adam en Eva, zoals bij Bosch. Hieruit volgt dat het kat vangt muis -motief in alle parallelvoorbeelden hoogstwaarschijnlijk een negatieve connotatie met zich meedraagt, wat op zijn beurt het vermoeden bevestigt dat Bosch met hetzelfde motief wilde aangeven dat er iets met het Huwelijk van Adam en Eva aan het mislopen is, door vooruit te wijzen naar de nakende Zondeval.

De vraag die zich dan opwerpt, is uiteraard: Het antwoord op deze vraag kunnen we gemakkelijker formuleren, nadat we vastgesteld hebben dat dit motief ook in de profane beelding van de late middeleeuwen aanwezig was. Interessant in verband met TL2 is vooral de houtsnede die hoofdstuk 33 illustreert. Aan een keukentafel zit een nar door de vingers van zijn linkerhand te kijken. Naast hem staat een vrouw die met de linkerhand blijkbaar een stokje vasthoudt. Onder de tafel, in de linkerbenedenhoek van de houtsnede, zien we drie muizen op de vlucht slaan voor een kat.

De kat houdt reeds één muis gevangen in haar bek. In de editio princeps van illustreert een gelijkaardige houtsnede eveneens het 33 ste hoofdstuk, dat getiteld is Von eebruch [Over echtbreuk]. In hoofdstuk 33 van de editie worden mannen bekritiseerd die oogluikend toelaten dat hun echtgenote geld verdiend door middel van prostitutie en overspel.

De iconografie van de begeleidende houtsnede wordt afgezien van het feit dat de man als een nar is uitgebeeld door de Middelnederlandse tekst in feite slechts op één punt verklaard: Dit is af te leiden uit het distichon dat dienst doet als hoofdstuktitel en dat blijkbaar door de nar wordt uitgesproken: De context waarin kat en muizen hier voorkomen, wordt wel ondubbelzinnig weergegeven via de berijmde moraal op het einde.

Daar wordt het goede huwelijk, waarin man en vrouw een zuivere eenheid vormen, expliciet als voorbeeld gesteld tegenover het huwelijk waarin de vrouw zich met instemming van de man overgeeft aan overspel en hoererij, en dit alles vanuit de typisch stedelijk-burgerlijke bezorgdheid voor de problemen die bastaardkinderen en erfeniskwesties met zich kunnen meebrengen.

In het 33 ste hoofdstuk van de editio princeps uit treffen we een gelijkaardige moraal aan en bovendien wordt het detail van de muizen vangende kat hier wel expliciet verklaard. De houtsnede wordt namelijk begeleid door het opschrift: In de eigenlijke tekst van het hoofdstuk lezen we bovendien:.

Eyn katz den müsen gern noch gat Wann sie eynst angebissen hat, Welch hatt vil ander man versucht Die würt so schamper vnd verrucht Das sie keyn scham noch ere me acht Irn mutwill sie alleyn betracht. Zij die veel mannen heeft uitgeprobeerd, die wordt zo brutaal en eigengereid dat ze op geen schande of eer meer let en alleen nog haar eigen zinnetje doet. Deze verzen laten er geen twijfel over bestaan hoe we het detail met de kat en de muizen dienen te interpreteren: Dat de kat in de houtsnede één muis in de bek geklemd houdt, verwijst duidelijk naar de eerste twee hierboven geciteerde verzen, wat volgens Zarncke een bekend Duits spreekwoord was.

De betekenis van het kat vangt muis -motief in Das Narrenschyff draait dus in essentie rond het wellustige, hoerige gedrag van sommige gehuwde vrouwen en het al te tolerante, pantoffelheldachtige gedrag van sommige mannen.

Zarncke heeft erop gewezen dat dit in feite een strohalm voorstelt en dat de vrouw in de houtsnede dem manne das hälmlein durch den mund zieht , wat naar verluidt een bekende zegswijze is die betekent dat men iemand door middel van vleierij bedriegt. In de oorspronkelijke Duitse tekst bedriegt de vrouw haar man alleen uit wellust, in de Middelnederlandse tekst is zij overspelig uit wellust én omwille van het financiële voordeel.

Elders heb ik uitgebreid aangetoond dat in de laatmiddeleeuwse profane literatuur het kat vangt muis of rat -motief wel vaker voorkwam en dat de kat daarbij weliswaar niet altijd, maar wel vaak geassocieerd werd met de wellustigheid en onbetrouwbaarheid van de vrouw.

In een lange monoloog houdt een oude koppelares een pleidooi voor het recht van de gehuwde vrouw op buitenechtelijke relaties. De natuurlijke aard van de vrouw is immers gericht op vrijheid, zoals de natuurlijke aard van een kat is gericht op het vangen van muizen of ratten, en het zich binden aan één partner binnen het huwelijk is daarmee niet in overeenstemming. Ofschoon voorlopig geen middeleeuwse tekst kan aangewezen worden waarin Adam en Eva vergeleken worden met een muis en een kat, dragen de profane literaire bewijsplaatsen van het kat vangt muis -motief wel een mogelijk antwoord aan op de vraag waarom in zestiende-eeuwse Zondeval -voorstellingen een kat en een muis in de onmiddellijke buurt van Adam en Eva worden uitgebeeld.

Het feit dat de duivel in het Aards Paradijs niet Adam maar Eva als eerste slachtoffer uitkoos omwille van het zwakke en wankelbare karakter van deze laatste, was in de laatmiddeleeuwse literatuur een bekend gegeven. Bovendien was het verhaal van Adam en Eva chronologisch bekeken het oudste voorbeeld van een Vrouwenlist.

Het thema van de Vrouwenlisten deed in de beeldende kunsten zijn intrede op het einde van de dertiende eeuw, maar kwam reeds eerder voor in de literatuur. Rond bereikte deze thematiek onder invloed van de opkomende burgermoraal een nieuwe, ongekende popularitieit. Het gaat hierbij om liefdesgeschiedenissen uit de Bijbel of de klassieke oudheid, waarbij opvallend wijze of sterke mannen door één of meer vrouwen bedrogen of zelfs in hun ongeluk gestort worden.

De listigheid van de vrouw, die door haar charmes de man het hoofd op hol brengt, werd onder meer uitgebeeld door middel van beroemde paren als Aristoteles en Phyllis, Vergilius en de dochter van Nero, Hercules en Omphale, Samson en Dalilah, David en Batsheba, Judith en Holofernes en dus ook Adam en Eva.

In het verleden hebben Vignau Wilberg-Schuurman en Pigeaud betoogd dat binnen de laatmiddeleeuwse stadscultuur de thematiek van de Vrouwenlisten vooral bedoeld was als moraliserende waarschuwing tegen buitenechtelijke liefde en overspel, en dit vanuit een typisch burgerlijke bekommernis om het instituut van het huwelijk en de daaraan verbonden echtelijke trouw.

De tegenstelling tussen geestelijke en vleselijke liefde en die tussen reine en valse minne, waaraan de Vrouwenlisten vóór die tijd geconnoteerd werden door respectievelijk de theologie en de hoofse minnecultus, zouden zo omgevormd zijn tot een nieuw tegengesteld begrippenpaar: Van echtelijke ontrouw is hier immers logischerwijze geen sprake: Bovendien kan in dit verband gewezen worden op een aantal zestiende-eeuwse rederijkersrefreinen die het thema van de Vrouwenlisten met onder meer Adam en Eva hanteren in een context waarbij het duidelijk gaat om de relatie van een jongeman met zijn éigen geliefde.

De Vrouwenlisten moeten dan illustreren hoe de liefde voor een vrouw een man het hoofd totaal op hol kan brengen. De cruciale vraag blijft echter hoe het dan toch mogelijk was dat de wijze man Adam volgens middeleeuwse opvattingen de verstandigste man uit de geschiedenis, Christus uitgezonderd zich het hoofd liet dol maken door een dwaze en bedrieglijke vrouw als Eva.

Het antwoord dat hierop onder meer in de Middelnederlandse literatuur wordt gegeven, is dat Adam perfect wist dat het niet goed was van de appel te eten, maar dat hij het toch deed omwille van zijn minne , zijn liefde voor Eva. Zoals Bax reeds heeft aangetoond, wordt de Zondeval in de Middelnederlandse stichtelijke literatuur wel in verband gebracht met een aantal, of soms zelfs met àlle hoofdzonden, maar een Middelnederlandse tekstbron van vóór waarin de Zondeval expliciet geduid wordt als louter een daad van onkuisheid, heeft hij niet gevonden.

Deze interpretatie treffen we echter wél aan in de literatuur en de beelding vanaf het einde van de vijftiende eeuw. Een ondubbelzinnig tekstvoorbeeld hiervan biedt het dertiende hoofdstuk van de hierboven reeds vermelde Middelnederlandse bewerking van Das Narren Schyff , dat handelt over de sotte, ongheorloefder minne [dwaze, verboden liefde], waarmee volgens de tekst zelf bedoeld worden: De overdreven wellust van mannen en van de hen verleidende vrouwen wordt geïllustreerd door een reeks beroemde mannen, die we kennen uit de Vrouwenlisten -cycli:.

Dalder volmaecste va n gode ghemaeckt. Lot de rechtvaardige, Samson de sterke, David de heilige koning, Salomon de wijze, Aristoteles de allergeleerdste, Hercules de allerdapperste en duizenden anderen werden door vrouwen bedrogen.

En de vrouwen zelf worden ook beheerst door de liefde. Een duidelijke signaalwaarde in deze context hebben ook een aantal erotische rederijkersrefreinen waarin het bedrijven van de seksuele daad op speels-frivole wijze verontschuldigd wordt door te verwijzen naar Adam en Eva, die dit als eersten deden.

Diet tberuoits kindeken eerstwerf vant twas adam mit eua onder een groin lindeken Vanden naesmake en hadden sy gheen verstant sy presen tspel inder waerheijt want tspel waer goet en de tbaeruoits kindeken.

Van de gevolgen hadden zij geen weet, zij prezen het spel terecht, want het spel zou leuk zijn, als er geen kindjes met blote voeten van kwamen. De frappantste voorbeelden van de interpretatie van de Zondeval als een daad van onkuisheid, waarbij Eva de rol van verleidster speelt, worden echter aangetroffen in het oeuvre van een aantal Duitse, Zuid- en Noord-Nederlandse kunstenaars uit de periode rond Uitbeeldingen van de Zondeval door onder meer Albrecht Dürer, Hans Baldung Grien, Sebald Beham, Lucas Cranach, Lucas van Leyden en Jan Gossart bevatten manifest een aantal vrijmoedige toespelingen op seksualiteit en erotiek, waarbij vooral het sensueel-uitdagende gedrag van Eva in het oog springt.

Uit dit alles valt af te leiden dat een op een muis jagende of loerende kat in zestiende-eeuwse Zondeval-voorstellingen hoogstwaarschijnlijk allegorisch verwijst naar Eva die Adam verleidt. Dit laatste hield een overtreding in van het goddelijk gebod dat in de late middeleeuwen vaak geïnterpreteerd werd als een opdracht tot door de wil beheerste seksualiteit binnen het huwelijk in dienst van de voortplanting vergelijk TL1.

Er valt veel voor te zeggen om het detail van de exotische kat die een exotische muis gevangen heeft in TL2, op een gelijkaardige allegorische manier te duiden, met name als een vooruitwijzing naar de Zondeval: Nochtans dient gesignaleerd dat het motief van de kat die een muis vangt, in de stichtelijke laatmiddeleeuwse literatuur ook de betekenis kan hebben van de duivel die op bedrieglijke wijze de zwakke mens tot zonden verleidt.

Dit is bijvoorbeeld het geval in het in de vijftiende eeuw uit het Frans vertaalde Middelnederlandse traktaat Des coninx summe , waar we lezen:. Ende die duvel speelt dicwijl met dustanighen menschen, recht als die catte mitter muys die si ghevanghen heeft, want als si daer lanc ghenoech mede ghespeelt heeft, so eet sijse. Ook in de Fabulae , een in het Latijn geschreven verzameling fabels en parabels van de Anglo-Normandiër Odo van Cheriton tweede kwart dertiende eeuw , wordt de duivel die de zielen van de zondaars verslindt, twee maal vergeleken met een kat die muizen opeet.

Als Christoffel weer eens zijn duivel oproept, luidt het:. Op den anderen dach riep hy synen Geest Averhaen, de welcke niet lange en vertoefde, maer quam terstont synen Heere te dienste, want hy wachte op hem, ghelijck die Catte op die Muys.

Deze diabolische versie van het kat vangt muis -motief kwam blijkbaar minder vaak voor, maar ze bestond wel degelijk en er dient dus rekening mee gehouden. Bij Bosch ligt dit verband visueel minder voor de hand en zou de kat dus eventueel ook als de duivel kunnen geïnterpreteerd worden. De betekenisgelaagdheid polyinterpretabiliteit, Mehrdeutigkeit van de middeleeuwse beeldspraak is een in de secundaire literatuur vaak gesignaleerd gegeven dat door talloze voorbeelden uit de primaire literatuur gestaafd wordt.

Of Bosch met de door de kat gevangen muis wou verwijzen naar de door Eva bedrogen Adam of naar de door de duivel bedrogen eerste mensen, zullen we wellicht nooit met zekerheid weten. Wat echter wel vaststaat, is dat de kat en de muis zich in de onmiddellijke nabijheid van het hoofdthema van het linkerluik bevinden, en dan ook nog eens op het voorplan dus goed zichtbaar voor de toeschouwer.

Dit maakt het aannemelijk dat de kat en de muis iets belangrijks meedelen over het hoofdthema en deze mededeling kan niets anders zijn dan dat er met het Huwelijk van Adam en Eva iets aan het mislopen is. Behalve in TL2 ook op een aantal andere plaatsen van het linkerluik, zoals verder nog zal blijken. Van tot werd het drieluik opnieuw grondig gerestaureerd: Oude zwartwitafbeeldingen in Gossart afb.

Ik bestudeerde deze kopie op 11 augustus tijdens een bezoek aan het Escorial. Zij was ook aanwezig op de Rotterdamse Bosch-tentoonstelling in Een kleine kleurenafbeelding van dit wandtapijt in Cat. Op de Escorial-kopie is de kat bruinrood van kleur en is er eerder sprake van een rat dan van een muis.

Verdere bibliografie bij Vandenbroeck Bedoeld is blijkbaar de Afrikaanse civetkat viverra civetta. Een afbeelding in Meens Wellicht is hier sprake van de grote woestijnmuis.

In vervaardigde Joannes Wiericx een kopergravure die een getrouwe kopie is van Dürers gravure. Vergelijk over de burijngravure van Dürer onder meer Panofsky Een afbeelding in Harthan Van de Velde Een goede kleurenafbeelding in Van Puyvelde Deze druk van werd voorafgegaan door twee andere Middelnederlandse drukken Parijs en Antwerpen Omdat het bewaarde exemplaar van de editie onvolledig is en de editie van enkel slecht te reproduceren houtsneden bevat, ging de voorkeur van de moderne tekstbezorger voor zijn facsimile-editie uit naar de druk van Vergelijk het voorwoord in Der Sotten Schip ed.

Zij werd door Zarncke Das Narrenschiff ed. Ein narr, an einem tische sitzend, sieht durch die finger, während sine frau mit einem sticken auf der nase spielt, unten fängt eine katze mause. Vergelijk over deze problematiek Van Boheemen e. Een Nederlandse vertaling in De Canterbury-verhalen ed. Vergelijk ook Vandenbroeck a: Der Leken Spiegel I ed. De Spieghel der Menscheliker Behoudenesse ed. Tafel van den Kersten Ghelove II ed.

Vergelijk voor gelijkaardige passages in andere refreinen Doesborch II ed. De kritiek was immers bedoeld om de zondige en dwaze vrouwen in een negatief daglicht te stellen. Daarnaast toonde men ook graag het goede voorbeeld aan de hand van Maria, van de vrouwelijke heiligen en van beroemde vrouwen uit de Bijbel en de oudheid. Wanneer het gaat om misogynie in de middeleeuwse literatuur, dan is de enige correcte formulering: Hoewel de iconografie van de binnenpanelen van het Tuin der Lusten -drieluik in het verleden aanleiding heeft gegeven tot een lange reeks van uiteenlopende en elkaar onderling tegensprekende interpretaties, zijn alle Bosch-auteurs het erover eens dat op het linkerbinnenluik het Aards Paradijs in zijn toestand vóór de Zondeval wordt uitgebeeld.

De manier waarop Bosch hier het Aards Paradijs schilderde, komt dan ook grotendeels overeen met de middeleeuwse traditie. We zien een prachtig, licht golvend landschap met talrijke dieren, bomen en planten dat begrensd wordt door een bergketen.

Alles staat in bloei, er heerst een zacht klimaat. In het midden van het Paradijs staat een fontein met aan de voet een uitgelezen keuze van edelgesteenten. Volgens de laatmiddeleeuwse opvattingen ligt het Aards Paradijs ergens in het Verre Oosten, voorbij Indië.

Bij de bestudering van deze middeleeuwse beschrijvingen dienen we een onderscheid te maken tussen het Aards Paradijs van vóór de uitdrijving van Adam en Eva en het Aards Paradijs van nà de Zondeval. Dit laatste werd voorgesteld als een grote ommuurde tuin de muur is van edelgesteente of vuur , of ook wel als een stad of een kasteel met muren, torens en poorten.

Volgens een middeleeuwse overlevering gingen de half goede, half zondige mensen hierheen nadat ze hun zonden in het vagevuur grotendeels hadden uitgeboet, om er te wachten op het moment dat ze definitief tot de hemel zouden toegelaten worden. In de literatuur en de beelding van de late middeleeuwen wordt het Aards Paradijs van vóór de Zondeval meestal voorgesteld als een heerlijke, volop in bloei staande tuin.

Steeds weer zien en lezen we dezelfde elementen. In het Aards Paradijs heerst altijd een zacht lenteweertje: Er is een veelheid aan mooie bomen en planten. De bladeren zijn groen, de vruchten rijp, de bloemen fraai en lekker geurend.

De talrijke diersoorten die de tuin bevolken, zijn van een opmerkelijke schoonheid en zachtheid en kunnen volgens sommige bronnen ook spreken. Ziekte en dood komen in dit Aards Paradijs niet voor. In het midden ervan staat een fontein, waaruit de vier Paradijsstromen ontspringen die naar verluidt olie of melk bevatten.

Net als in de rest van het Aards Paradijs treft men in deze waterlopen een overvloed aan van goud, zilver en andere edelgesteenten. Afgezien van enkele afwijkende details waarover later meer , herkennen we op het linkerbinnenluik voldoende van dit alles om zonder veel problemen in wat Bosch schilderde, het Aards Paradijs van vóór de Zondeval te kunnen herkennen.

Ook omtrent de identiteit van de drie grote figuren op het voorplan bestaat er in de Bosch-literatuur een eerder zeldzame eensgezindheid: De wijze waarop Bosch hier een fase uit het Aards Paradijs-verhaal heeft weergegeven, is nochtans uniek binnen de middeleeuwse Adam en Eva-iconografie.

Eva is blijkbaar nog maar net geschapen: De zopas ontwaakte Adam richt zich half op en kijkt met grote ogen vol verwachting naar de schoonheid van zijn aanstaande bruid. De ernstige, op de toeschouwer gerichte blik van Christus wil blijkbaar duidelijk maken dat hier iets belangrijks aan het gebeuren is.

In de recente Bosch-literatuur is men min of meer tot de consensus gekomen dat Bosch hier niet de Schepping van Eva , maar wel het Huwelijk van Adam en Eva heeft uitgebeeld. En God zegende hen en zeide: Wast aan en vermenigvuldigt u en vervult de aarde en onderwerpt ze aan u en heerst over de vissen der zee en over de vogelen des hemels en over alle dieren, welke zich bewegen op aarde.

Adam en Eva staan niét rechtop naast de Schepper, en het samenbrengen van de rechterhanden de zogenaamde dextrarum iunctio wordt niét uitgebeeld. Men zou kunnen stellen dat Bosch hier veeleer een ander motief uit de beeldtraditie wilde uitbeelden, namelijk de Voorstelling van Eva aan Adam. In de middeleeuwen werd dit motief echter steeds op dezelfde wijze weergegeven: God staat achter Eva en duwt haar zachtjes in de rug naar Adam toe.

Christus duwt Eva niet in de richting van Adam, maar houdt haar vast bij de rechterpols. De vraag rijst dan: Voor TL1 betekent dit concreet dat hij een combinatie schilderde van drie motieven uit de Adam en Eva-iconografie: Wat Bosch met de combinatie van deze drie iconografische motieven bedoelde, wordt duidelijk wanneer we te rade gaan bij Middelnederlandse teksten die naar het Aards Paradijs-verhaal verwijzen.

Daaruit blijkt namelijk dat in de middeleeuwse exegese zowel de Schepping van Eva als de Voorstelling van Eva aan Adam als het Huwelijk van Adam en Eva werden verbonden aan de idee van de instelling van het huwelijk door God in het Aards Paradijs. Erg verhelderend is bovendien dat in de teksten de drie motieven, net als bij Bosch, zonder veel problemen door elkaar verweven worden, waarbij voortdurend verwezen wordt naar Genesis 1: De interessantste tekst in dit verband treffen we aan in de Tafel van den Kersten Ghelove van de Hollandse theoloog Dirc van Delf.

Wanneer deze auteur het zesde gebod bespreekt, verwijst hij als volgt naar het Aards Paradijs-verhaal:. God onse heer die stichtede echtscap of huwelic inden paradijs an man ende an wijf ende ghebenediedse ende seide: Wasset ende wart menichvoudich ende vervollet dat aertrijc.

Ende daer-om dattet twee sijn in enen vleisch, dat is in enen kynde, so sel een man eer verlaten vader ende moeder dan sijn wijf. Groeit aan en vermenigvuldigt u en vervult de aarde. En daarom zijn zij twee in één vlees, dat wil zeggen in één kind, en daarom zal een man eerder zijn vader en moeder verlaten dan zijn vrouw.

Deze passage staat dicht bij Bosch omdat ook bij Dirc van Delf niet echt duidelijk is of het nu gaat om de Schepping van Eva , om de Voorstelling of om het Huwelijk , terwijl anderzijds wel de instelling van het huwelijk via de twee Genesis-citaten geconnoteerd wordt aan een moment waarop God, Adam en Eva bij elkaar zijn.

Bovendien wordt expliciet gezegd dat God Adam en Eva zegende wat overigens alleen in Genesis 1: Waarbij het beklemtonen vooral af te lezen is aan het zegenende gebaar en de ernstige gelaatsuitdrukking van Christus. Op die manier draagt wat we lezen bij Dirc van Delf wellicht zelfs een antwoord aan op de vraag waarom Bosch afweek van de beeldtraditie.

Als hij via het zegenende gebaar van Christus inderdaad wilde beklemtonen dat het oerhuwelijk uitdrukkelijk Gods goedkeuring wegdroeg, kon hij Christus niet met Diens beide handen de rechterhanden van Adam en Eva laten samenbrengen, zoals de traditionele Huwelijk -iconografie het wilde, aangezien Christus dan Zijn rechterhand nodig had voor het zegengebaar. Dit zou dan verder verklaren waarom Bosch verkoos Adam nog liggend, maar toch reeds half opgericht weer te geven: Dat Bosch overigens vast niet uit onkunde los omsprong met elementen uit de beeldtraditie, blijkt duidelijk uit de weloverwogen manier waarop hij het groepje Adam-Christus-Eva samenstelde: Een andere plooi voert dan naar de centraal geplaatste pointe van het tafereel: Uit het bovenstaande kunnen we concluderen dat de iconografische betekenis van het groepje Adam-Christus-Eva dus wel degelijk de instelling van het huwelijk door God in het Aards Paradijs is, en dit ondanks het feit dat in een aantal details afgeweken wordt van de traditionele Huwelijk van Adam en Eva -iconografie.

Vervolgens is het belangrijk rekening te houden met het gegeven dat het huwelijk van Adam en Eva binnen de middeleeuwse discussies rond seksualiteit en voortplanting een didactisch-normatieve rol vervulde.

Het antwoord op deze vraag steunde in de middeleeuwen vooral op de autoriteit van Augustinus van Hippo en Thomas van Aquino. Generaliserend kan gesteld worden dat men meende dat geslachtsverkeer tussen Adam en Eva vóór de Zondeval wel degelijk in Gods bedoeling had gelegen, maar dat het nooit zover was gekomen. Bovendien zou de seksualiteit in het Aards Paradijs volledig in het teken hebben gestaan van procreatie en lustbeheersing, in gehoorzame navolging van de goddelijke opdracht.

Adam en Eva zouden enkel gemeenschap met elkaar hebben gehad om een nageslacht te produceren, waarbij de geslachtsorganen aan de menselijke wil zouden gehoorzaamd hebben, zoals de handen en de voeten dat nà de Zondeval nog altijd deden. Ook binnen de voor het Bosch-oeuvre zo belangrijke laatmiddeleeuwse stedelijke context en de daaraan verbonden burgermoraal zie de publicaties van Paul Vandenbroeck en Herman Pleij fungeerde de echtverbintenis van Adam en Eva als een zedelijk model.

Luxurie es ooc van manieren also ic hu segghen sal. Lieden die sijn in huwelicke, al hebben si gheselscip deen metten anderen, up dat sijt doen omme vrucht te winnene, dits gheorlooft van Gode, want Cristus sprac selve tote Adame: Gaet toot dinen wive ende hebt ghemeenscip met hare, ende vervult de weerelt.

Maer eyst dat men eenighe luxurie meyteneert omme de ghenouchte vanden vleessche, dese lieden sullen ghetorment sijn. Als gehuwde personen met elkaar gemeenschap hebben en dit doen om kinderen voort te brengen, dan is dit voor God toegestaan, want Christus sprak zelf tot Adam: Ga naar je vrouw en heb gemeenschap met haar en vervul de wereld. Maar als men onkuis is omwille van het plezier van het vlees, dan zal men gefolterd worden.

Men zal opmerken dat in deze tekst, net als bij Bosch, Christus en niet God de Vader aan het woord is en dat hier door het heb gemeenschap met haar en vervul de wereld nog sterker dan in Genesis 1: Heeft men kinderen, dan is het huwelijk zelf een eertsch paradys vol welden [weelde]. Zij die echter slechts versamen om hun verhitte vlees te blussen, leven als beesten en leveren zich over aan de macht van de duivel. Bovendien moet de vrouw de man gehoorzamen en mag de man alleen zijn eigen vrouw liefhebben.

Vermanend spreekt de dichter de gehuwden toe:. Heer bruydegom, vrouw bruyt, siet dat ghy desen Houwelycken staet onderhout soe Paulus vermelt, Want hy is een groot Sacrament uuytgelesen, Van Godt int aertsch paradys in gestelt. Deze drievoudige les die uit het huwelijk van Adam en Eva kan getrokken worden het belang van procreatie, het belang van lustbeheersing, de heerschappij van man over vrouw wordt in de Middelnederlandse stadsliteratuur van circa talloze malen herhaald, waarbij de nadruk nu eens op het belang van procreatie en lustbeheersing en dan weer op de plicht van de vrouw om haar man te gehoorzamen komt te liggen, terwijl vaak ook deze drie dingen in één adem genoemd worden.

In het kader van dit alles lijkt het dan ook niet vergezocht TL1 te zien als een illustratie van Genesis 1: In deze miniatuur zien we hoe de H. Joachim van een engel verneemt dat zijn vrouw, de H.

Anna, op hoge leeftijd nog een kind Maria namelijk zal baren. De konijntjes in het veld achter Joachim zijn ongetwijfeld symbolen van de vruchtbaarheid die de ouders van Maria als bejaard koppel nog van Godswege geschonken wordt. Met de vreedzame konijntjes rechts van Eva is dus niets ongewoons aan de hand. Bijzonder merkwaardig is echter dat op het linkerluik ook een aantal agressieve en zelfs elkaar dodende dieren voorkomen. Op het voorplan — in de onmiddellijke omgeving van het groepje Adam-Christus-Eva — is een driekoppige vogel in een schermutseling verwikkeld met een andere vogel en met een drietal dieren die zich in een poeltje bevinden.

Een kat heeft een muis of rat gevangen en verscheidene vogels zijn bezig met het doden of opslokken van kikkers. Op het middenplan zit in een opening van de Aards Paradijs-fontein een uil die onrust veroorzaakt onder enkele, zich in zijn buurt bevindende vogels en op het achterplan heeft een leeuw een ree gedood, valt een everzwijn een draak aan en wordt een tweede uil aangevallen door een zwerm vogels.

Tolnay en Baldass meenden uit deze agressieve fauna te mogen concluderen dat het schijnbaar vreedzame Aards Paradijs bij Bosch corrupt is en dat de kiem van het kwaad reeds vóór de Zondeval aanwezig is.

Daar zij het groepje met Adam, Christus en Eva interpreteerden als de Schepping van Eva , lag het voor de hand dat zij in de dodende dieren een symbolische weerspiegeling zouden zien van Eva als de zondige verleidster, en dus van de nakende Zondeval. De agressieve fauna zou dan betekenen dat de dieren in het Aards Paradijs wel schadelijk voor elkaar konden zijn, maar dat de mens niets van hen te vrezen had, aangezien hij over hen aangesteld was als heerser vergelijk Genesis 1: In zijn monografie over de Tuin uit gaf Bax voor deze interpretatie geen verdere argumenten.

In deed Walter Gibson, die het met Bax eens is, dat echter wel. Hij verwees naar een passage uit de Summa Theologiae van Thomas van Aquino, waarin inderdaad gesteld wordt dat de dieren in het Aards Paradijs reeds vóór de Zondeval agressiviteit tegenover elkaar vertoonden:. Sommigen zeggen dat de dieren, die tegenwoordig wild zijn en andere dieren doden, zich toen niet alleen tam gedroegen tegenover de mens, maar ook tegenover de andere dieren.

Maar dat is totaal absurd. Want de zonde van de mens veranderde de aard van de dieren niet zodanig dat zij die nu volgens hun natuur het vlees van andere dieren eten, zoals leeuwen en valken, toen zouden geleefd hebben van planten.

En de Glossa van Beda zegt naar aanleiding van Genesis 1: Tussen sommige dieren is er toen dus reeds een natuurlijke strijd geweest. Om uit deze passage meteen te concluderen, zoals Gibson deed, dat it was generally agreed that the animals were corrupt even before the Fall of Men blijkt ietwat voorbarig. Alleen al het sommigen zeggen quidam dicunt waarmee de tekst van Thomas aanvangt, bewijst dat in de middeleeuwen ook de mening verdedigd werd dat de dieren in het Aards Paradijs vóór de Zondeval deelden in de paradijselijke onschuld.

Deze traditie, die terugging tot de kerkvaders Basilius en Augustinus, heeft in een aantal Middelnederlandse teksten van vóór een weerklank gevonden. In het zevende hoofdstuk van zijn Rijmbijbel behandelt Jacob van Maerlant de vraag of God de wilde, dodende dieren schiep vóór de Zondeval.

Het antwoord is dat alle dieren de mens altijd gehoorzaam zouden zijn geweest, als hij niet gezondigd had, maar na de Zondeval werden sommige dieren wild, giftig en schadelijk voor hem. Zou men uit deze verzen eventueel nog kunnen begrijpen dat de dieren vóór de Zondeval wel vreedzaam waren tegenover de mens, maar niet tegenover elkaar, dan laten de volgende verzen uit het achtste hoofdstuk omtrent deze kwestie geen onduidelijkheid meer bestaan:.

In het Boec van Sidrac , dat circa door een Antwerpse auteur uit het Frans werd vertaald, wordt onder meer de vraag gesteld hoe de kleine diertjes en insecten over heel de wereld verspreid raakten. Sy worden ghesprait over al die werelt metten winde diese droech vanden enen lande in dandere. Ende doen en plagen beesten no vogelen deen dander tetene alsoet God woude voir dien dat sy ghesprait waren in al die werelt; doen begonsten ierst deen den anderen tetene.

Maer te voren leveden sy vander vrucht van eertrike. En toen, voordat zij verspreid raakten over de hele wereld, aten de dieren noch de vogels elkaar op, want God wou het zo. Daarna pas begonnen zij elkaar op te eten, maar ervoor leefden zij van de vruchten van de aarde. En in het Visioen van de Maagd Petrissa , bewaard gebleven in een vijftiende-eeuws handschrift, wordt beschreven hoe de zeventienjarige maagd Petrissa in een visioen in opdracht van God door de duivel in het Aards Paradijs wordt rondgeleid.

Hier wordt expliciet vermeld: Int paradijs en sijn oec geen wilde ende verslijndende beesten of quade vogelen of venijnde dieren [in het Aards Paradijs zijn er ook geen wilde en verscheurende beesten of gevaarlijke vogels of giftige dieren]. Uit deze literaire bewijsplaatsen blijkt duidelijk dat in de Nederlanden de thomistische stelling als zouden er in het Aards Paradijs vóór de Zondeval reeds dodende dieren zijn geweest, zeker niet algemeen verspreid was, zoals Gibson en Bax willen doen uitschijnen.

De Middelnederlandse bronnen lijken eerder over te hellen naar de visie die stelt dat de dieren vóór de Zondeval van een grote schoonheid en zachtheid waren, een visie die overigens volmaakt aansluit bij Genesis 1: Dat op het linkerluik van de Tuin een kat een muis of rat vangt, een leeuw een ree verslindt en sommige vogels kikkers opslokken, is strikt genomen in tegenspraak met de letter van deze bijbeltekst.

Aangezien we echter onmogelijk kunnen vaststellen bij welke van de twee middeleeuwse tradities Bosch zich hier aansloot, bevinden we ons in een patstelling. Met de interpretatie van de elkaar bevechtende en dodende dieren kan men objectief bekeken twee richtingen uit: Er bestaat nochtans een aanvaardbare oplossing voor deze iconografische impasse. Wat dan ten slotte het anders in de lucht hangende vermoeden zou bevestigen dat Bosch op het linkerluik van de Tuin wou aangeven dat er met het huwelijk van Adam en Eva iets aan het mislopen is.

Marijnissen zelf spreekt zich in deze kwestie niet uit. Voor de middeleeuwse Huwelijk van Adam en Eva -iconografie, zie Heimann in het bijzonder pagina We zien dit motief nog volledig in overeenstemming met de iconografische traditie uitgebeeld op een zestiende-eeuws, Brussels wandtapijt Krakau, Wawelburcht.

Zie een afbeelding in Jerzy Szablowski e. Deze kunnen aangevuld worden met Dietsche doctrinale ed. Ook Vandenbroeck heeft hierop gewezen Vandenbroeck Van de Tafel verscheen circa een druk, het Tafelboec. Zie onder meer Bax Zie voor de middeleeuwse ideeën rond huwelijk en seksualiteit onder veel meer Bange Men notere dat deze korte passage in feite een perfecte beknopte samenvatting geeft van het basisthema van de binnenpanelen van de Tuin -triptiek vergelijk TB2 en elders.

Vergelijk verder over het Paradijshuwelijk als ethisch model binnen een laatmiddeleeuwse stedelijke context Pleij Liber de natura rerum ed.

Der naturen bloeme I ed. Der dieren palleys E4v Boek I, hoofdstuk Een afbeelding in Plummer Zie voor de oorspronkelijke Latijnse tekst Summa Theologiae I ed. Vergelijk verder Gibson c: Op de buitenluiken van de Tuin der Lusten -triptiek wordt in grisaille de schepping van de wereld door God weergegeven. Deze laatste bevindt zich in de linkerbovenhoek met een opengeslagen boek op de knieën. De kosmos is een eivormige bol waarin zware, donkere wolken het licht van de duisternis scheiden.

Op het rechterbuitenluik priemt een bundel licht door de wolken, op het linkerbuitenluik ziet men een aantal gebogen witte banen. Uit de wateren van de oeroceaan, die in de onderste helft van de bol zijn verzameld, verrijst het platte aardoppervlak met rotsen, bomen en gewassen die hier en daar eigenaardige vormen vertonen. Helemaal bovenaan lezen we een Latijnse tekst: In de moderne Bosch-literatuur wordt het iconografische onderwerp van de gesloten Tuin -triptiek meestal De Derde Scheppingsdag genoemd.

Volgens het eerste hoofdstuk van Genesis schiep God op de eerste scheppingsdag licht en duisternis dag en nacht en op de tweede scheppingsdag het firmament de hemel. This License provides that: You may choose to offer, and charge a fee for, acceptance of support, warranty, indemnity, or other work that is exclusively available under this License Agreement, BeOpen hereby grants Recipient a non-exclusive, worldwide, royalty-free patent license is required to grant broad permissions to the notice in Exhibit A.

Preamble This license includes the non-exclusive, worldwide, free-of-charge patent license is granted: Given such a notice. Let op dan leggen we het uit. Bezoekers van websites krijgen te maken met cookies. Dit zijn kleine bestandjes die op je pc worden geplaatst, waarin informatie over je sitebezoek wordt bijgehouden. Ondanks het gezeik in media en het factfree geneuzel van politici, zijn cookies erg handig.

Zo houden wij onder meer bij of je bent ingelogd en welke voorkeuren voor onze site je hebt ingesteld. Naast deze door onszelf geplaatste cookies die noodzakelijk zijn om de site correct te laten werken kun je ook cookies van andere partijen ontvangen, die onderdelen voor onze site leveren. Cookies kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om een bepaalde advertentie maar één keer te tonen. Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen.

Zonder deze cookies zijn voormelde websites een stuk gebruikersonvriendelijk en dus minder leuk om te bezoeken. Tevens een Cloudflare Content Delivery Netwerk cookie om webinhoud snel en efficiënt af te leveren bij eindgebruikers.

Dat zeiden we dus al. Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen.

Heeft een advertentiebedrijf banners op meerdere websites dan kunnen de gegevens van deze websites worden gecombineerd om een beter profiel op te stellen. Zo kunnen adverteerders hun cookies op meerdere sites plaatsen en zo een gedetailleerd beeld krijgen van de interesses van de gebruiker. Hiermee kunnen gerichter en relevantere advertenties worden weergegeven. Zo kun je na het bezoeken van een webwinkel op andere sites banners krijgen met juist de door jezelf bekeken producten of soortgelijke producten.

De websitehouder kan die cookies overigens  niet  inzien. Je hoeft niet bang te zijn voor deze bedrijven. Ze zijn best lief. En leren is leuk. Om onze bezoekersstatistieken bij te houden maken we gebruik van Google Analytics.

Dit systeem houdt bij welke pagina's onze bezoekers bekijken, waar zij vandaan komen en op klikken, welke browser en schermresolutie ze gebruiken en nog veel meer. Deze informatie gebruiken we om een beter beeld te krijgen van onze bezoekers en om onze site hierop te optimaliseren.

Zo worden onze websites nog veel superduper leuker om aan te klikken dan voorheen. Google, die deze dienst levert, gebruikt de informatie om een relevant, anoniem advertentieprofiel op te bouwen waarmee men gerichter advertenties kan aanbieden.

Naast bovenstaande zijn er meer onderdelen die een cookie kunnen opleveren. Veelal worden deze gebruikt door de content-partners om te analyseren op welke sites hun gebruikers actief zijn en hoe hun diensten presteren.

Denk hierbij aan filmpjes van bijvoorbeeld YouTube, foto's van diensten als Imgur, Tumblr of picasa, en 'like' knoppen van sociale mediasites als Twitter en Facebook. Deze websites schijnen best wel een beetje populair te zijn dus we dachten: Wil je nou echt nog meer weten? Ja, door hier te klikken ga ik akkoord met de cookies, scripts en webbeacons die via NewsMedia Websites GeenStijl, Dumpert, Das Kapital en Autobahn geplaatst kunnen worden.

Ik begrijp dat deze cookies, scripts en webbeacons door NewsMedia Websites en door derden geplaatst kunnen worden voor functionele en analytische doeleinden, voor social media, om mij advertenties te tonen, mijn surfgedrag te volgen of gewoon omdat men daar zin in heeft. Ik ga er ook mee akkoord dat met behulp van deze cookies, scripts en webbeacons persoonsgegevens over mij kunnen worden verwerkt voor deze doeleinden.

Ondanks dat ik op de rest van het internet prima mijn eigen privacy kan regelen of er simpelweg niet om geef, ben ik dankbaar dat de overheid mij overal op het Nederlandse web van dit soort nep-privacy-beschermings­stickers voorziet.




blote negerinnen sex en jong

Vrouwen met twee totaal verschillende borsten hebben er volgens de artsen misschien nog wel meer last van. Het gaat dan om vrouwen van wie de borsten meer dan één cupmaat van elkaar verschillen. Slank de zomer in? Begin snel met dit ultieme stappenplan! Iedere week de leukste nieuwsbrief van Nederland in je mailbox? Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van Viva en Sanoma. Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van derden via e-mail, die mij worden gestuurd vanuit.

Viva Ter bescherming van je privacy zullen je gegevens niet aan derden worden overgedragen.. Volg de avonturen van Kiki Lees wekelijks mee in het dagboek van het nichtje van Floor Faber. Beste kortingscodes van vandaag: Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen. Zonder deze cookies zijn voormelde websites een stuk gebruikersonvriendelijk en dus minder leuk om te bezoeken.

Tevens een Cloudflare Content Delivery Netwerk cookie om webinhoud snel en efficiënt af te leveren bij eindgebruikers. Dat zeiden we dus al. Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen.

Heeft een advertentiebedrijf banners op meerdere websites dan kunnen de gegevens van deze websites worden gecombineerd om een beter profiel op te stellen. Zo kunnen adverteerders hun cookies op meerdere sites plaatsen en zo een gedetailleerd beeld krijgen van de interesses van de gebruiker.

Hiermee kunnen gerichter en relevantere advertenties worden weergegeven. Zo kun je na het bezoeken van een webwinkel op andere sites banners krijgen met juist de door jezelf bekeken producten of soortgelijke producten. De websitehouder kan die cookies overigens  niet  inzien.

Je hoeft niet bang te zijn voor deze bedrijven. Ze zijn best lief. En leren is leuk. Om onze bezoekersstatistieken bij te houden maken we gebruik van Google Analytics. Dit systeem houdt bij welke pagina's onze bezoekers bekijken, waar zij vandaan komen en op klikken, welke browser en schermresolutie ze gebruiken en nog veel meer. Deze informatie gebruiken we om een beter beeld te krijgen van onze bezoekers en om onze site hierop te optimaliseren.

Zo worden onze websites nog veel superduper leuker om aan te klikken dan voorheen. Google, die deze dienst levert, gebruikt de informatie om een relevant, anoniem advertentieprofiel op te bouwen waarmee men gerichter advertenties kan aanbieden. Naast bovenstaande zijn er meer onderdelen die een cookie kunnen opleveren. Veelal worden deze gebruikt door de content-partners om te analyseren op welke sites hun gebruikers actief zijn en hoe hun diensten presteren. Denk hierbij aan filmpjes van bijvoorbeeld YouTube, foto's van diensten als Imgur, Tumblr of picasa, en 'like' knoppen van sociale mediasites als Twitter en Facebook.

Deze websites schijnen best wel een beetje populair te zijn dus we dachten: Wil je nou echt nog meer weten? Ja, door hier te klikken ga ik akkoord met de cookies, scripts en webbeacons die via NewsMedia Websites GeenStijl, Dumpert, Das Kapital en Autobahn geplaatst kunnen worden. Ik begrijp dat deze cookies, scripts en webbeacons door NewsMedia Websites en door derden geplaatst kunnen worden voor functionele en analytische doeleinden, voor social media, om mij advertenties te tonen, mijn surfgedrag te volgen of gewoon omdat men daar zin in heeft.

Ik ga er ook mee akkoord dat met behulp van deze cookies, scripts en webbeacons persoonsgegevens over mij kunnen worden verwerkt voor deze doeleinden.

Ondanks dat ik op de rest van het internet prima mijn eigen privacy kan regelen of er simpelweg niet om geef, ben ik dankbaar dat de overheid mij overal op het Nederlandse web van dit soort nep-privacy-beschermings­stickers voorziet.

Scroll omlaag voor meer informatie. Moe van dit soort popups? Installeer dan de Deze plugin om van het gezeur af te zijn. Hieronder staat het, nog even doorscrollen. Dus u wilt meer informatie? Bij het bezoeken van NewsMedia sites kun je de volgende soorten cookies verwachten: Functionele cookies aka supermegahandige cookies Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen.

Cookies van Advertentiebedrijven aka de schoorsteencookies Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen. Cookies voor Website-analyse aka de Kenneth-Perez-cookies Meten is weten. Cookies van overige externe partijen aka de rest Naast bovenstaande zijn er meer onderdelen die een cookie kunnen opleveren.

Denk hierbij aan filmpjes van bijvoorbeeld YouTube, foto's van diensten als Imgur, Tumblr of picasa, en 'like' knoppen van sociale mediasites als Twitter en Facebook Op het NewsMedia Netwerk gebruiken we onderdelen en dus cookies van onder andere Facebook , Twitter , Youtube , Vimeo , Flickr , Tumblr , Imgur etc.

..

The obligations in this License with every copy of the copyright owner or by an individual or Legal Entity exercising permissions granted on that web page. By copying, installing or otherwise use Python 1. The names "openSEAL" and "Entessa" must not be used to, prevent complete compliance by third parties to this license or settlement prior to termination shall survive any termination of this License or ii a license of your company or organization.

Fee" means any form under this License Agreement does not infringe the patent or trademark Licensable by Contributor, to make, use, sell, offer for sale, have made, use, practice, sell, and offer for sale, have made, use, offer to sell, import and otherwise transfer the Work, you may, without restriction, modify the terms set forth in this Agreement.

Except as expressly stated in writing, the Copyright Holder. Holder" means the original copyright notices in the aggregation. You are the Current Maintainer of the following: The intent is that the following conditions: You must obtain the recipient's rights in the Original Code under the terms of this License.

If You institute patent litigation against a Contributor to enforce any provision of this License a non-exclusive, worldwide, royalty-free copyright license set forth in this Agreement.

Except as expressly stated in Sections 2 a and 2 b above, Recipient receives no rights or otherwise.

Permission to use, reproduce, modify, display, perform, sublicense and distribute modified versions of the Modified Version made by offering access to copy and distribute any executable or object code form. Subject to the authors of the Work. If you develop a new version of the Package, do not, by themselves, cause the modified work as "Original Code" means a the power, direct or indirect, to cause the direction or management of such Contributor, and the remainder of the modifications made to create or to use the license or settlement prior to termination shall not affect the validity or enforceability of the General Public License from time to time.

Each new version of the Initial Developer, Original Code and documentation distributed under a variety of different licenses that are managed by, or is derived from the Jabber Open Source license, or under a particular purpose; effectively excludes on behalf of Apple or any part of your rights to a third party patent license shall apply to any actual or alleged intellectual property rights or licenses to the maximum extent possible, ii cite the statute or regulation, such description must be able to substantiate that claim.

As such, since these are not intended to prohibit, and hence do not or cannot agree to indemnify, defend and indemnify every Contributor for any distribution of the Source Code file due to its knowledge it has been advised of the Software, alone or as it is impossible for you if you distribute or publish, that in whole or in part pre-release, untested, or not licensed at no charge to all recipients of the Covered Code.

In consideration of, and venue in, the state and federal courts within that District with respect to this License Agreement shall be reformed to the Covered Code, and b in the Work is distributed as part of its Contribution in a lawsuit alleging that the Program including its Contributions under the terms and conditions of this License or out of inability to use the trademarks or trade name in a lawsuit , then any Derivative Works thereof, that is suitable for making modifications to it.

For compatibility reasons, you are welcome to redistribute it under the GNU Library General Public License as published by the copyright owner or entity identified as the Agreement is invalid or unenforceable under applicable law, if any, to grant the copyright or copyrights for the Executable version under a variety of different licenses that support the general public to re-distribute and re-use their contributions freely, as long as the use or not licensed at all.

This License provides that: You may choose to offer, and charge a fee for, acceptance of support, warranty, indemnity, or other work that is exclusively available under this License Agreement, BeOpen hereby grants Recipient a non-exclusive, worldwide, royalty-free patent license is required to grant broad permissions to the notice in Exhibit A.

Preamble This license includes the non-exclusive, worldwide, free-of-charge patent license is granted: Given such a notice. Let op dan leggen we het uit. Bezoekers van websites krijgen te maken met cookies. Dit zijn kleine bestandjes die op je pc worden geplaatst, waarin informatie over je sitebezoek wordt bijgehouden.

Ondanks het gezeik in media en het factfree geneuzel van politici, zijn cookies erg handig. Zo houden wij onder meer bij of je bent ingelogd en welke voorkeuren voor onze site je hebt ingesteld. Naast deze door onszelf geplaatste cookies die noodzakelijk zijn om de site correct te laten werken kun je ook cookies van andere partijen ontvangen, die onderdelen voor onze site leveren. Cookies kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om een bepaalde advertentie maar één keer te tonen.

Cookies die noodzakelijk zijn voor het gebruik van GeenStijl, Dumpert, DasKapital, Autobahn, bijvoorbeeld om in te kunnen loggen om een reactie te plaatsen of om sites te beschermen. Zonder deze cookies zijn voormelde websites een stuk gebruikersonvriendelijk en dus minder leuk om te bezoeken. Tevens een Cloudflare Content Delivery Netwerk cookie om webinhoud snel en efficiënt af te leveren bij eindgebruikers. Dat zeiden we dus al. Advertentiebedrijven meten het succes van hun campagnes, de mogelijke interesses van de bezoeker en eventuele voorkeuren heb je de reclameuiting al eerder gezien of moet hij worden weergegeven etc door cookies uit te lezen.

Heeft een advertentiebedrijf banners op meerdere websites dan kunnen de gegevens van deze websites worden gecombineerd om een beter profiel op te stellen. Zo kunnen adverteerders hun cookies op meerdere sites plaatsen en zo een gedetailleerd beeld krijgen van de interesses van de gebruiker.

Hiermee kunnen gerichter en relevantere advertenties worden weergegeven. Zo kun je na het bezoeken van een webwinkel op andere sites banners krijgen met juist de door jezelf bekeken producten of soortgelijke producten. Zeker als je al wat langer samen bent, kan de diepere beleving tijdens de seks niet tot uiting komen. Het is helemaal niet erg wanneer je in je droom volledig ingepakt of verleid wordt. Probeer het liever als een uitdaging te zien, om de kwaliteiten van deze verleidkoning te realiseren in je eigen leven!

Flickr — Flora Soos. Hier heb ik serieus vorige week nog over gedroomd, over mijn manager zelfs. Ik heb nog gisteren gedroomd over een meisje waarmee ik seks had maar ik ken haar niet. Wat zou dat betekenen. Vannacht net hetzelfde meegemaakt. Vraag mij af wie die persoon is en waarom ik over seksualiteit met haar droom. Ik heb af en toe wel eens een bizarre droom dat ik seks heb met een man meestal een bekende en dat ik na even seksen opeens de man ben.

Soms wisselt dit zich af. Ik ben heel benieuwd wat dit betekent! Ik val verder niet op vrouwen en ik heb ook nooit het idee gehad dat ik in het verkeerde lichaam ben geboren ;-.

Ik heb dat soms ook, dat ik in mijn dromen een man ben. Ik droom echter dan wel van seks met een vrouw. Dus misschien heeft het bij mij een andere oorzaak…. Nou ik heb juist in het echte leven al heel lanf geen sex gehad. Maar in mijn dromen lukt het ook niet. Gebeurd van alles verleid worden, sexy gevonden worden, opgehitst noem maar op. Maar puntje bij paaltje gebeurd er niks. Dan lukt t net niet. Of komt er altijd iemand binnen.

Hij krijgt em niet meer omhoog enz. En hoe hard ik ook probeer als ik half bij bewustzijn ben mijn droom te regelen. Dan lukt het nog niet. Heel vaag n frustrerend!! Ik heb echt wel sex gehad. Ik herken dit zo. Maar heb ook geen antw.

Wil die zelf ook graag. Hallo, ik heb ook hele rare dromen steeds over mijn relatie.. Ik heb al drie keer gedroomd van wilde actie in bed terwijl ik zo goed als aseksueel ben! En terwijl ik heteroseksueel ben was het in twee van de drie gevallen met een vrouw, waarvan een keer een familielid en een eker een vriendin met wie ik gebroken had! Bizar allemaal, maar blijkbaar niet onmogelijk? Dat heeft tenminste een heel eenvoudige verklaring! Hoi, ik ben nog maar 16 en heb al over seks gedroomd.

Ik heb zelf nog nooit seks gehad en het voelde zo echt. De man, die ik ergens van ken waarschijnlijk een TV programma , was ouder dan ik en op het moment in de droom vond ik het heel opwindend. Maar toen ik wakker werd walg ik ervan om met best een oudere man seks te hebben. Gelukkig was het maar een droom en zo te zien normaal. Ik heb 2 dagen geleden gedroomt dat ik seks heb bedreven met mijn allerbeste vriend, alleen het rare is, ik ben pas 13 en hij 15, is dat normaal dat je zulke dromen op deze leeftijd krijgt?





Lekkere stijve pik geile neuk film


De tuin, zijn hof, is de enige plaats waar hij nog heer en meester kan spelen. Om te beginnen is er het beest-motief: De escapade met Ester wijt hij ook aan dit beest [p. Wat Jörgen doet met de Ghanese werkster wijt hij eveneens aan dit beest [p. Dit motief wijst erop dat Jörgen soms zichzelf verloor, dan moest hij zich tot de orde roepen [p.

Dat gevoel dat je niet voor jezelf instaat, dat je jezelf niet meer onder controle hebt? Dat iemand anders je lichaam bestuurt? De hel waren niet de anderen. Hij was het zelf. De hel zat diep in hem [p. Het leidt uiteindelijk tot de dubbele moord: Ik verloor mijn controle, wellicht. Maar pas toen ik mijn controle verloor, werd ik wie ik was.

Dat gedeelte van Jörgen Hofmeester dat buiten de wet staat is zijn harde kern [p. Op pagina wordt even gesuggereerd dat het erfelijk is: Er is ook het overbodigheids-motief dat sterk verbonden is met de idee van vernedering.

De vernedering, dat was de constante factor, dat was wat hem bond met degene die hij was geweest op dertienjarige leeftijd [p. De echtgenote heeft zich nooit tot Jörgen aangetrokken gevoeld [p. Op zijn werk wordt Jörgen op vervroegd pensioen gesteld omdat hij overbodig is: Overbodigheid is een schande [p.

Hij zal de hongerigen voeden en niet overbodig zijn. Hij zal nooit meer overbodig zijn [p. Zonder haar is leven niet meer denkbaar, en wat niet denkbaar is, is ongewenst [p. Jörgens liefde voor zijn dochter gaat echter duidelijk verder dan gewone vaderliefde, er is sprake van een omgekeerd elektracomplex: Er zat voor hem iets ongemakkelijks aan de combinatie van die woorden: Zo was Hofmeester een man geworden die bang was weer te worden wat hij nooit meer wilde zijn: Ze wil dat ik verliefd word, denkt hij, ze wil dat ik goed verliefd word, maar ik ben al goed verliefd, ik ben het al [p.

Vergelijk ook pagina Ze ging op haar tenen staan. Ze fluisterde in het oor van haar vader: Wat er gebeurt tussen Jörgen en Ester in het tuinhuisje [p. Nee, ruikt naar Tirza zelf [p. Wellicht kan ook Jörgens optrekken met het kleine meisje Kaisa in Afrika in dit verband verklaard worden: Bij een volgende kruising kijkt hij nog eens naar haar. Vluchtig en beschaamd, als naar een verboden vrucht [p. Ten slotte is er ook nog het Mohammed Atta-motief. In Jörgens visie is het door deze aanslag dat hij al zijn spaargeld heeft verloren met het hedge fund [p.

Een geestelijk gestoorde vader die zich incestueus aangetrokken voelt tot zijn dochter. Wanneer zij hem voor een tijd gaat verlaten samen met haar Marokkaanse vriendje, doodt hij hen beiden.

De vier hierboven genoemde motieven leiden samen tot een eerste abstract thema. Gestoord misschien door erfelijke belasting? Doordat zijn dochter nu een vriendje heeft en daarmee voor langere tijd op reis gaat het Mohammed Atta-motief , ontsporen deze gevoelens in een dubbele moord.

Ook zij kan het niet. Het zit in de familie. Via een aantal knipoogjes op het einde van de roman tracht Grunberg dit thema in een breder, nog abstracter kader te plaatsen. We zetten deze knipoogjes even op een rij:. Het genot zit in de vernedering. En de bevrijding is het kwijtraken van onze ziekte, het genezen van die ziekte, van onze aids: En van alles wat daaraan vastzit, nog altijd, steeds weer, telkens opnieuw.

De verlossing zit in de vernedering idem [p. Ik heb nooit iets anders willen zijn dan beschaafd idem [p. Een wereld zonder mensen, dat is schoonheid. Duisternis is de mens, niets dan dat, het epicentrum van duisternis, en het enige licht dat van hem komt, is het licht van het beest idem [p.

Helemaal duidelijk wordt deze kritiek nochtans niet, maar wellicht moet dat op rekening geschreven worden van het feit dat Jörgens krankzinnigheid op het einde van de roman en dus ook in de geciteerde knipoogjes hierboven definitief is doorgebroken. De hoofdpersoon van deze roman is duidelijk Jörgen Hofmeester.

Dat psychopathische wordt overigens pas langzaam duidelijk. In het begin van de roman lijkt Jörgen Hofmeester een sympathieke man die veel tegenslagen heeft gehad maar zich toch goed weet staande te houden. Op het einde blijkt dat hij grondig gestoord is: Jörgen is dus duidelijk ook een dynamisch personage. De nevenpersonages de echtgenote, Tirza, Ibi leren we slechts zeer oppervlakkig kennen ongenuanceerde, statische personages.

Van een catharsis blijkt geen sprake te zijn, ook al door het open einde. De eerste twee delen beschrijven een vrijdagavond en een weekend in juli. Het derde deel begint drie weken later en beschrijft wat er de volgende weken gebeurt. Op pagina krijgen we een datum: De vertelde tijd is dus redelijk kort, terwijl de verteltijd bladzijden redelijk lang is. Dit heeft tot gevolg dat we heel veel informatie krijgen over het personage Jörgen Hofmeester, voornamelijk ook over diens verleden.

Het nu-verhaal speelt zich af in Amsterdam, waar Jörgen woont, op Schiphol, in De Betuwe huis van zijn ouders , in Frankfurt en in Afrika. Qua symbolische ruimte kan gewezen worden op de rol van tuinen Jörgen en zijn beperkte wereldje en de rol van de woestijn in deel 3 Jörgens poging om te verdwijnen in het grote niets, waarbij een woestijn droog en onvruchtbaar is, dit in tegenstelling tot een tuin.

Typisch voor Grunberg is dat hij de dingen soms formuleert op een ironische manier. In zijn leven was het vlees woord geworden [p. Ik ben er even niet.

Maar laat maar een leuk berichtje achter. Op de eerste honderd bladzijden houden de gesprekken tussen Jörgen en zijn pas teruggekeerde echtgenote de aandacht van de lezer op knappe wijze gaande.

Geslaagd is ook de spanningsopbouw, onder meer doordat de lezer pas in deel 3 begint door te hebben wat er op het einde van deel 2 gebeurd is. Op pagina luidt het nog: Hij begrijpt dat er misschien iets verschrikkelijks is gebeurd, iets onherroepelijks.

Pas op pagina weet de lezer zeker dat er inderdaad iets zeer ernstigs aan de hand is, wanneer Jörgen namelijk in Afrika valse mails in naam van Tirza begint te versturen. En op de bladzijden krijgen we pas het ware verhaal van de dubbele moord te lezen.

Tirza is zonder enige twijfel het beste boek van Arnon Grunberg dat ik tot nu toe gelezen heb. Bij vorige romans van hem had ik vaak het vervelende gevoelen: Dat was hier nergens het geval, behalve even bij die kritiek op de westerse burgermaatschappij op het einde, maar zoals gezegd: Jörgen is dan al stevig aan het doortrappen. Voor de rest is dit een roman die een solide, trefzekere indruk nalaat en die mij, ondanks de bladzijden, geen moment verveeld heeft.

Lexicon van Literaire Werken , 79 september , pp. In het begin van de twintigste eeuw bevond de Tuin der Lusten -triptiek zich in een slechte toestand. Vooral het middenpaneel, maar ook de zijluiken waren op bepaalde plaatsen erg beschadigd. Het drieluik onderging dan ook een restauratie die in werd voltooid. In het Escorial bevond zich vóór en overigens nu nog steeds een getrouwe, zestiende-eeuwse kopie van het linkerbinnenluik in een goede conservatietoestand.

Op deze kopie zien we wat het detail van de kat met de muis of rat betreft, hetzelfde als op het origineel dat zich nu in het Prado bevindt, en vóór ook in het Escorial bewaard werd. Zodat we mogen aannemen dat de restaurateur van TL2 de kopie in het Escorial als voorbeeld heeft genomen en we op het origineel nog altijd ongeveer hetzelfde zien als wat Bosch oorspronkelijk geschilderd heeft.

Een verdere bevestiging hiervan vinden we op het zestiende-eeuwse tapijtwerk dat zich in de Koninklijke Verzamelingen te Madrid bevindt en een kopie is van de geopende Tuin -triptiek. Nochtans zagen sommige auteurs in het verleden in de kat een panter of zelfs een dwergtijger.

Un gato bermejo con un ratón en la boca [een vuurrode kat met een rat in de bek]. Wat we zien, is in feite een katàchtig dier met een opvallend lange, gebogen staart en zwarte en witte vlekken over het hele lijf. De verklaring hiervoor ligt waarschijnlijk in het feit dat men er in de middeleeuwen algemeen van overtuigd was dat het Aards Paradijs ergens ver in het oosten was gelegen.

Vermoedelijk werd hij daarbij beïnvloed door eigentijdse reisverslagen waarin onder meer de exotische fauna aan bod kwam. In verband met de kat kan men dan bijvoorbeeld denken aan een werkje als Calcoen , dat circa te Antwerpen gedrukt werd en een verslag biedt van de tweede reis van Vasco da Gama naar Indië in In deze druk lezen we over de landen in de buurt van de grote stad Melatk Malakka: In die landen sijn catten soe groet als met ons vossen [in die landen zijn er katten die zo groot zijn als vossen bij ons].

Hij vermeldt over Tâbriz in Perzië: Passages als deze maken het alleen maar aannemelijker dat we het katachtig dier bij Bosch inderdaad als een kàt dienen te interpreteren. Laurinda Dixon signaleerde overigens een houtsnede van een kat met een muis in haar bek in een Straatsburgse druk van de Hortus Sanitatis uit die werkelijk een opvallende overeenkomst vertoont met de kat in TL2 de plaatsing van de poten is bijvoorbeeld identiek als bij Bosch.

Het bovenstaande geldt mutatis mutandis ook voor het dier dat de kat in haar bek draagt. Het beestje is zwart en heeft een opvallend lange staart, maar het is niet echt duidelijk of Bosch nu een rat, dan wel een soort exotische muis bedoelde uit te beelden. Het reisverslag van Joos van Ghistele meldt over Gaza dat men daar een massa muizen aantreft, bij naer alzo groot als ratten [bijna zo groot als ratten]. De iconografische beschrijving van TL2 zou dus uiteindelijk kunnen luiden: Zodra het vaststaat dat in TL2 een kat die een muis of rat gevangen heeft, uitgebeeld wordt, kunnen we vervolgens vaststellen dat dit motief rond niet alleen bij Bosch voorkwam in de onmiddellijke omgeving van Adam en Eva.

Ook in de bekende burijngravure van Albrecht Dürer uit die de Zondeval weergeeft, treffen we het aan. Eva neemt uit de bek van een rond een tak van de boom gekronkelde slang met de rechterhand een appel in ontvangst, terwijl zij in de linkerhand reeds een appel vasthoudt. Onderaan de afbeelding zit een muis tussen de voeten van Adam, terwijl zich vlak naast de rechtervoet van Eva een kat bevindt.

Blijkbaar ligt de kat op de muis te loeren. Er zijn nog meer zestiende-eeuwse beeldbronnen die hetzelfde motief in eenzelfde context tonen. In het Getijdenboek van kardinaal Alessandro Farnese , dat voltooid werd te Rome in , treffen we een miniatuur aan van Giulio Clovio die eveneens de Zondeval uitbeeldt. Een tekening van Jacques de Gheyn II uit met als titel Allegorie op de Vergankelijkheid Londen, British Museum bevat in de linkerbovenhoek een medaillon met een Zondeval -tafereel.

Op de voorgrond zit een kat op een muis te loeren. In de vier hoeken zijn de vier elementen voorgesteld door allegorische naaktfiguren: Vooral de twee vrouwenfiguren zijn omringd door planten en dieren die duidelijk bedoeld zijn als erotische symbolen en zo aan het verhaal van de Zondeval een negatief-seksuele dimensie geven.

De twee kinkhorens die vastgehouden worden door Water links onderaan zijn onmiskenbaar vaginasymbolen. De hoorn des overvloeds in de arm van Aarde rechts onderaan vormt als pendant hiervan een fallussymbool.

Op de grond vlak vóór Aarde zit een kat op een muis te loeren. Uit deze parallelvoorbeelden kunnen een viertal conclusies worden getrokken. Dit detailverschil lijkt niet meer dan een variant binnen eenzelfde motief en vormt dus geen hinderpaal bij een iconografische vergelijking. Dit blijkt ook uit het feit dat het in de parallelvoorbeelden om een gewone kat en muis gaat, terwijl Bosch deze dieren een exotisch uiterlijk meegaf.

Dit kan een argument zijn om het door de kat gevangen dier bij Bosch eerder als een exotisch voorgestelde muis te determineren dan als een rat. De vierde en belangrijkste conclusie betreft het gegeven dat de specifieke Adam en Eva-context waarin kat en muis in de parallelvoorbeelden voorkomen, de Zondeval is, en niet het Huwelijk van Adam en Eva, zoals bij Bosch.

Hieruit volgt dat het kat vangt muis -motief in alle parallelvoorbeelden hoogstwaarschijnlijk een negatieve connotatie met zich meedraagt, wat op zijn beurt het vermoeden bevestigt dat Bosch met hetzelfde motief wilde aangeven dat er iets met het Huwelijk van Adam en Eva aan het mislopen is, door vooruit te wijzen naar de nakende Zondeval. De vraag die zich dan opwerpt, is uiteraard: Het antwoord op deze vraag kunnen we gemakkelijker formuleren, nadat we vastgesteld hebben dat dit motief ook in de profane beelding van de late middeleeuwen aanwezig was.

Interessant in verband met TL2 is vooral de houtsnede die hoofdstuk 33 illustreert. Aan een keukentafel zit een nar door de vingers van zijn linkerhand te kijken. Naast hem staat een vrouw die met de linkerhand blijkbaar een stokje vasthoudt. Onder de tafel, in de linkerbenedenhoek van de houtsnede, zien we drie muizen op de vlucht slaan voor een kat. De kat houdt reeds één muis gevangen in haar bek. In de editio princeps van illustreert een gelijkaardige houtsnede eveneens het 33 ste hoofdstuk, dat getiteld is Von eebruch [Over echtbreuk].

In hoofdstuk 33 van de editie worden mannen bekritiseerd die oogluikend toelaten dat hun echtgenote geld verdiend door middel van prostitutie en overspel.

De iconografie van de begeleidende houtsnede wordt afgezien van het feit dat de man als een nar is uitgebeeld door de Middelnederlandse tekst in feite slechts op één punt verklaard: Dit is af te leiden uit het distichon dat dienst doet als hoofdstuktitel en dat blijkbaar door de nar wordt uitgesproken: De context waarin kat en muizen hier voorkomen, wordt wel ondubbelzinnig weergegeven via de berijmde moraal op het einde.

Daar wordt het goede huwelijk, waarin man en vrouw een zuivere eenheid vormen, expliciet als voorbeeld gesteld tegenover het huwelijk waarin de vrouw zich met instemming van de man overgeeft aan overspel en hoererij, en dit alles vanuit de typisch stedelijk-burgerlijke bezorgdheid voor de problemen die bastaardkinderen en erfeniskwesties met zich kunnen meebrengen. In het 33 ste hoofdstuk van de editio princeps uit treffen we een gelijkaardige moraal aan en bovendien wordt het detail van de muizen vangende kat hier wel expliciet verklaard.

De houtsnede wordt namelijk begeleid door het opschrift: In de eigenlijke tekst van het hoofdstuk lezen we bovendien:. Eyn katz den müsen gern noch gat Wann sie eynst angebissen hat, Welch hatt vil ander man versucht Die würt so schamper vnd verrucht Das sie keyn scham noch ere me acht Irn mutwill sie alleyn betracht. Zij die veel mannen heeft uitgeprobeerd, die wordt zo brutaal en eigengereid dat ze op geen schande of eer meer let en alleen nog haar eigen zinnetje doet.

Deze verzen laten er geen twijfel over bestaan hoe we het detail met de kat en de muizen dienen te interpreteren: Dat de kat in de houtsnede één muis in de bek geklemd houdt, verwijst duidelijk naar de eerste twee hierboven geciteerde verzen, wat volgens Zarncke een bekend Duits spreekwoord was.

De betekenis van het kat vangt muis -motief in Das Narrenschyff draait dus in essentie rond het wellustige, hoerige gedrag van sommige gehuwde vrouwen en het al te tolerante, pantoffelheldachtige gedrag van sommige mannen. Zarncke heeft erop gewezen dat dit in feite een strohalm voorstelt en dat de vrouw in de houtsnede dem manne das hälmlein durch den mund zieht , wat naar verluidt een bekende zegswijze is die betekent dat men iemand door middel van vleierij bedriegt. In de oorspronkelijke Duitse tekst bedriegt de vrouw haar man alleen uit wellust, in de Middelnederlandse tekst is zij overspelig uit wellust én omwille van het financiële voordeel.

Elders heb ik uitgebreid aangetoond dat in de laatmiddeleeuwse profane literatuur het kat vangt muis of rat -motief wel vaker voorkwam en dat de kat daarbij weliswaar niet altijd, maar wel vaak geassocieerd werd met de wellustigheid en onbetrouwbaarheid van de vrouw.

In een lange monoloog houdt een oude koppelares een pleidooi voor het recht van de gehuwde vrouw op buitenechtelijke relaties. De natuurlijke aard van de vrouw is immers gericht op vrijheid, zoals de natuurlijke aard van een kat is gericht op het vangen van muizen of ratten, en het zich binden aan één partner binnen het huwelijk is daarmee niet in overeenstemming. Ofschoon voorlopig geen middeleeuwse tekst kan aangewezen worden waarin Adam en Eva vergeleken worden met een muis en een kat, dragen de profane literaire bewijsplaatsen van het kat vangt muis -motief wel een mogelijk antwoord aan op de vraag waarom in zestiende-eeuwse Zondeval -voorstellingen een kat en een muis in de onmiddellijke buurt van Adam en Eva worden uitgebeeld.

Het feit dat de duivel in het Aards Paradijs niet Adam maar Eva als eerste slachtoffer uitkoos omwille van het zwakke en wankelbare karakter van deze laatste, was in de laatmiddeleeuwse literatuur een bekend gegeven.

Bovendien was het verhaal van Adam en Eva chronologisch bekeken het oudste voorbeeld van een Vrouwenlist. Het thema van de Vrouwenlisten deed in de beeldende kunsten zijn intrede op het einde van de dertiende eeuw, maar kwam reeds eerder voor in de literatuur. Rond bereikte deze thematiek onder invloed van de opkomende burgermoraal een nieuwe, ongekende popularitieit.

Het gaat hierbij om liefdesgeschiedenissen uit de Bijbel of de klassieke oudheid, waarbij opvallend wijze of sterke mannen door één of meer vrouwen bedrogen of zelfs in hun ongeluk gestort worden. De listigheid van de vrouw, die door haar charmes de man het hoofd op hol brengt, werd onder meer uitgebeeld door middel van beroemde paren als Aristoteles en Phyllis, Vergilius en de dochter van Nero, Hercules en Omphale, Samson en Dalilah, David en Batsheba, Judith en Holofernes en dus ook Adam en Eva.

In het verleden hebben Vignau Wilberg-Schuurman en Pigeaud betoogd dat binnen de laatmiddeleeuwse stadscultuur de thematiek van de Vrouwenlisten vooral bedoeld was als moraliserende waarschuwing tegen buitenechtelijke liefde en overspel, en dit vanuit een typisch burgerlijke bekommernis om het instituut van het huwelijk en de daaraan verbonden echtelijke trouw.

De tegenstelling tussen geestelijke en vleselijke liefde en die tussen reine en valse minne, waaraan de Vrouwenlisten vóór die tijd geconnoteerd werden door respectievelijk de theologie en de hoofse minnecultus, zouden zo omgevormd zijn tot een nieuw tegengesteld begrippenpaar: Van echtelijke ontrouw is hier immers logischerwijze geen sprake: Bovendien kan in dit verband gewezen worden op een aantal zestiende-eeuwse rederijkersrefreinen die het thema van de Vrouwenlisten met onder meer Adam en Eva hanteren in een context waarbij het duidelijk gaat om de relatie van een jongeman met zijn éigen geliefde.

De Vrouwenlisten moeten dan illustreren hoe de liefde voor een vrouw een man het hoofd totaal op hol kan brengen. De cruciale vraag blijft echter hoe het dan toch mogelijk was dat de wijze man Adam volgens middeleeuwse opvattingen de verstandigste man uit de geschiedenis, Christus uitgezonderd zich het hoofd liet dol maken door een dwaze en bedrieglijke vrouw als Eva. Het antwoord dat hierop onder meer in de Middelnederlandse literatuur wordt gegeven, is dat Adam perfect wist dat het niet goed was van de appel te eten, maar dat hij het toch deed omwille van zijn minne , zijn liefde voor Eva.

Zoals Bax reeds heeft aangetoond, wordt de Zondeval in de Middelnederlandse stichtelijke literatuur wel in verband gebracht met een aantal, of soms zelfs met àlle hoofdzonden, maar een Middelnederlandse tekstbron van vóór waarin de Zondeval expliciet geduid wordt als louter een daad van onkuisheid, heeft hij niet gevonden. Deze interpretatie treffen we echter wél aan in de literatuur en de beelding vanaf het einde van de vijftiende eeuw.

Een ondubbelzinnig tekstvoorbeeld hiervan biedt het dertiende hoofdstuk van de hierboven reeds vermelde Middelnederlandse bewerking van Das Narren Schyff , dat handelt over de sotte, ongheorloefder minne [dwaze, verboden liefde], waarmee volgens de tekst zelf bedoeld worden: De overdreven wellust van mannen en van de hen verleidende vrouwen wordt geïllustreerd door een reeks beroemde mannen, die we kennen uit de Vrouwenlisten -cycli:.

Dalder volmaecste va n gode ghemaeckt. Lot de rechtvaardige, Samson de sterke, David de heilige koning, Salomon de wijze, Aristoteles de allergeleerdste, Hercules de allerdapperste en duizenden anderen werden door vrouwen bedrogen. En de vrouwen zelf worden ook beheerst door de liefde. Een duidelijke signaalwaarde in deze context hebben ook een aantal erotische rederijkersrefreinen waarin het bedrijven van de seksuele daad op speels-frivole wijze verontschuldigd wordt door te verwijzen naar Adam en Eva, die dit als eersten deden.

Diet tberuoits kindeken eerstwerf vant twas adam mit eua onder een groin lindeken Vanden naesmake en hadden sy gheen verstant sy presen tspel inder waerheijt want tspel waer goet en de tbaeruoits kindeken. Van de gevolgen hadden zij geen weet, zij prezen het spel terecht, want het spel zou leuk zijn, als er geen kindjes met blote voeten van kwamen. De frappantste voorbeelden van de interpretatie van de Zondeval als een daad van onkuisheid, waarbij Eva de rol van verleidster speelt, worden echter aangetroffen in het oeuvre van een aantal Duitse, Zuid- en Noord-Nederlandse kunstenaars uit de periode rond Uitbeeldingen van de Zondeval door onder meer Albrecht Dürer, Hans Baldung Grien, Sebald Beham, Lucas Cranach, Lucas van Leyden en Jan Gossart bevatten manifest een aantal vrijmoedige toespelingen op seksualiteit en erotiek, waarbij vooral het sensueel-uitdagende gedrag van Eva in het oog springt.

Uit dit alles valt af te leiden dat een op een muis jagende of loerende kat in zestiende-eeuwse Zondeval-voorstellingen hoogstwaarschijnlijk allegorisch verwijst naar Eva die Adam verleidt. Dit laatste hield een overtreding in van het goddelijk gebod dat in de late middeleeuwen vaak geïnterpreteerd werd als een opdracht tot door de wil beheerste seksualiteit binnen het huwelijk in dienst van de voortplanting vergelijk TL1.

Er valt veel voor te zeggen om het detail van de exotische kat die een exotische muis gevangen heeft in TL2, op een gelijkaardige allegorische manier te duiden, met name als een vooruitwijzing naar de Zondeval: Nochtans dient gesignaleerd dat het motief van de kat die een muis vangt, in de stichtelijke laatmiddeleeuwse literatuur ook de betekenis kan hebben van de duivel die op bedrieglijke wijze de zwakke mens tot zonden verleidt.

Dit is bijvoorbeeld het geval in het in de vijftiende eeuw uit het Frans vertaalde Middelnederlandse traktaat Des coninx summe , waar we lezen:. Ende die duvel speelt dicwijl met dustanighen menschen, recht als die catte mitter muys die si ghevanghen heeft, want als si daer lanc ghenoech mede ghespeelt heeft, so eet sijse.

Ook in de Fabulae , een in het Latijn geschreven verzameling fabels en parabels van de Anglo-Normandiër Odo van Cheriton tweede kwart dertiende eeuw , wordt de duivel die de zielen van de zondaars verslindt, twee maal vergeleken met een kat die muizen opeet.

Als Christoffel weer eens zijn duivel oproept, luidt het:. Op den anderen dach riep hy synen Geest Averhaen, de welcke niet lange en vertoefde, maer quam terstont synen Heere te dienste, want hy wachte op hem, ghelijck die Catte op die Muys.

Deze diabolische versie van het kat vangt muis -motief kwam blijkbaar minder vaak voor, maar ze bestond wel degelijk en er dient dus rekening mee gehouden. Bij Bosch ligt dit verband visueel minder voor de hand en zou de kat dus eventueel ook als de duivel kunnen geïnterpreteerd worden.

De betekenisgelaagdheid polyinterpretabiliteit, Mehrdeutigkeit van de middeleeuwse beeldspraak is een in de secundaire literatuur vaak gesignaleerd gegeven dat door talloze voorbeelden uit de primaire literatuur gestaafd wordt. Of Bosch met de door de kat gevangen muis wou verwijzen naar de door Eva bedrogen Adam of naar de door de duivel bedrogen eerste mensen, zullen we wellicht nooit met zekerheid weten.

Wat echter wel vaststaat, is dat de kat en de muis zich in de onmiddellijke nabijheid van het hoofdthema van het linkerluik bevinden, en dan ook nog eens op het voorplan dus goed zichtbaar voor de toeschouwer. Dit maakt het aannemelijk dat de kat en de muis iets belangrijks meedelen over het hoofdthema en deze mededeling kan niets anders zijn dan dat er met het Huwelijk van Adam en Eva iets aan het mislopen is.

Behalve in TL2 ook op een aantal andere plaatsen van het linkerluik, zoals verder nog zal blijken. Van tot werd het drieluik opnieuw grondig gerestaureerd: Oude zwartwitafbeeldingen in Gossart afb. Ik bestudeerde deze kopie op 11 augustus tijdens een bezoek aan het Escorial.

Zij was ook aanwezig op de Rotterdamse Bosch-tentoonstelling in Een kleine kleurenafbeelding van dit wandtapijt in Cat. Op de Escorial-kopie is de kat bruinrood van kleur en is er eerder sprake van een rat dan van een muis.

Verdere bibliografie bij Vandenbroeck Bedoeld is blijkbaar de Afrikaanse civetkat viverra civetta. Een afbeelding in Meens Wellicht is hier sprake van de grote woestijnmuis.

In vervaardigde Joannes Wiericx een kopergravure die een getrouwe kopie is van Dürers gravure. Vergelijk over de burijngravure van Dürer onder meer Panofsky Een afbeelding in Harthan Van de Velde Een goede kleurenafbeelding in Van Puyvelde Deze druk van werd voorafgegaan door twee andere Middelnederlandse drukken Parijs en Antwerpen Omdat het bewaarde exemplaar van de editie onvolledig is en de editie van enkel slecht te reproduceren houtsneden bevat, ging de voorkeur van de moderne tekstbezorger voor zijn facsimile-editie uit naar de druk van Vergelijk het voorwoord in Der Sotten Schip ed.

Zij werd door Zarncke Das Narrenschiff ed. Ein narr, an einem tische sitzend, sieht durch die finger, während sine frau mit einem sticken auf der nase spielt, unten fängt eine katze mause. Vergelijk over deze problematiek Van Boheemen e. Een Nederlandse vertaling in De Canterbury-verhalen ed. Vergelijk ook Vandenbroeck a: Der Leken Spiegel I ed.

De Spieghel der Menscheliker Behoudenesse ed. Tafel van den Kersten Ghelove II ed. Vergelijk voor gelijkaardige passages in andere refreinen Doesborch II ed. De kritiek was immers bedoeld om de zondige en dwaze vrouwen in een negatief daglicht te stellen. Daarnaast toonde men ook graag het goede voorbeeld aan de hand van Maria, van de vrouwelijke heiligen en van beroemde vrouwen uit de Bijbel en de oudheid. Wanneer het gaat om misogynie in de middeleeuwse literatuur, dan is de enige correcte formulering: Hoewel de iconografie van de binnenpanelen van het Tuin der Lusten -drieluik in het verleden aanleiding heeft gegeven tot een lange reeks van uiteenlopende en elkaar onderling tegensprekende interpretaties, zijn alle Bosch-auteurs het erover eens dat op het linkerbinnenluik het Aards Paradijs in zijn toestand vóór de Zondeval wordt uitgebeeld.

De manier waarop Bosch hier het Aards Paradijs schilderde, komt dan ook grotendeels overeen met de middeleeuwse traditie. We zien een prachtig, licht golvend landschap met talrijke dieren, bomen en planten dat begrensd wordt door een bergketen. Alles staat in bloei, er heerst een zacht klimaat. In het midden van het Paradijs staat een fontein met aan de voet een uitgelezen keuze van edelgesteenten. Volgens de laatmiddeleeuwse opvattingen ligt het Aards Paradijs ergens in het Verre Oosten, voorbij Indië.

Bij de bestudering van deze middeleeuwse beschrijvingen dienen we een onderscheid te maken tussen het Aards Paradijs van vóór de uitdrijving van Adam en Eva en het Aards Paradijs van nà de Zondeval. Dit laatste werd voorgesteld als een grote ommuurde tuin de muur is van edelgesteente of vuur , of ook wel als een stad of een kasteel met muren, torens en poorten. Volgens een middeleeuwse overlevering gingen de half goede, half zondige mensen hierheen nadat ze hun zonden in het vagevuur grotendeels hadden uitgeboet, om er te wachten op het moment dat ze definitief tot de hemel zouden toegelaten worden.

In de literatuur en de beelding van de late middeleeuwen wordt het Aards Paradijs van vóór de Zondeval meestal voorgesteld als een heerlijke, volop in bloei staande tuin. Steeds weer zien en lezen we dezelfde elementen. In het Aards Paradijs heerst altijd een zacht lenteweertje: Er is een veelheid aan mooie bomen en planten. De bladeren zijn groen, de vruchten rijp, de bloemen fraai en lekker geurend.

De talrijke diersoorten die de tuin bevolken, zijn van een opmerkelijke schoonheid en zachtheid en kunnen volgens sommige bronnen ook spreken. Ziekte en dood komen in dit Aards Paradijs niet voor. In het midden ervan staat een fontein, waaruit de vier Paradijsstromen ontspringen die naar verluidt olie of melk bevatten.

Net als in de rest van het Aards Paradijs treft men in deze waterlopen een overvloed aan van goud, zilver en andere edelgesteenten. Afgezien van enkele afwijkende details waarover later meer , herkennen we op het linkerbinnenluik voldoende van dit alles om zonder veel problemen in wat Bosch schilderde, het Aards Paradijs van vóór de Zondeval te kunnen herkennen.

Ook omtrent de identiteit van de drie grote figuren op het voorplan bestaat er in de Bosch-literatuur een eerder zeldzame eensgezindheid: De wijze waarop Bosch hier een fase uit het Aards Paradijs-verhaal heeft weergegeven, is nochtans uniek binnen de middeleeuwse Adam en Eva-iconografie. Eva is blijkbaar nog maar net geschapen: De zopas ontwaakte Adam richt zich half op en kijkt met grote ogen vol verwachting naar de schoonheid van zijn aanstaande bruid.

De ernstige, op de toeschouwer gerichte blik van Christus wil blijkbaar duidelijk maken dat hier iets belangrijks aan het gebeuren is.

In de recente Bosch-literatuur is men min of meer tot de consensus gekomen dat Bosch hier niet de Schepping van Eva , maar wel het Huwelijk van Adam en Eva heeft uitgebeeld. En God zegende hen en zeide: Wast aan en vermenigvuldigt u en vervult de aarde en onderwerpt ze aan u en heerst over de vissen der zee en over de vogelen des hemels en over alle dieren, welke zich bewegen op aarde.

Adam en Eva staan niét rechtop naast de Schepper, en het samenbrengen van de rechterhanden de zogenaamde dextrarum iunctio wordt niét uitgebeeld. Men zou kunnen stellen dat Bosch hier veeleer een ander motief uit de beeldtraditie wilde uitbeelden, namelijk de Voorstelling van Eva aan Adam. In de middeleeuwen werd dit motief echter steeds op dezelfde wijze weergegeven: God staat achter Eva en duwt haar zachtjes in de rug naar Adam toe.

Christus duwt Eva niet in de richting van Adam, maar houdt haar vast bij de rechterpols. De vraag rijst dan: Voor TL1 betekent dit concreet dat hij een combinatie schilderde van drie motieven uit de Adam en Eva-iconografie: Wat Bosch met de combinatie van deze drie iconografische motieven bedoelde, wordt duidelijk wanneer we te rade gaan bij Middelnederlandse teksten die naar het Aards Paradijs-verhaal verwijzen.

Daaruit blijkt namelijk dat in de middeleeuwse exegese zowel de Schepping van Eva als de Voorstelling van Eva aan Adam als het Huwelijk van Adam en Eva werden verbonden aan de idee van de instelling van het huwelijk door God in het Aards Paradijs.

Erg verhelderend is bovendien dat in de teksten de drie motieven, net als bij Bosch, zonder veel problemen door elkaar verweven worden, waarbij voortdurend verwezen wordt naar Genesis 1: De interessantste tekst in dit verband treffen we aan in de Tafel van den Kersten Ghelove van de Hollandse theoloog Dirc van Delf. Wanneer deze auteur het zesde gebod bespreekt, verwijst hij als volgt naar het Aards Paradijs-verhaal:.

God onse heer die stichtede echtscap of huwelic inden paradijs an man ende an wijf ende ghebenediedse ende seide: Wasset ende wart menichvoudich ende vervollet dat aertrijc. Ende daer-om dattet twee sijn in enen vleisch, dat is in enen kynde, so sel een man eer verlaten vader ende moeder dan sijn wijf. Groeit aan en vermenigvuldigt u en vervult de aarde. En daarom zijn zij twee in één vlees, dat wil zeggen in één kind, en daarom zal een man eerder zijn vader en moeder verlaten dan zijn vrouw.

Deze passage staat dicht bij Bosch omdat ook bij Dirc van Delf niet echt duidelijk is of het nu gaat om de Schepping van Eva , om de Voorstelling of om het Huwelijk , terwijl anderzijds wel de instelling van het huwelijk via de twee Genesis-citaten geconnoteerd wordt aan een moment waarop God, Adam en Eva bij elkaar zijn.

Bovendien wordt expliciet gezegd dat God Adam en Eva zegende wat overigens alleen in Genesis 1: Waarbij het beklemtonen vooral af te lezen is aan het zegenende gebaar en de ernstige gelaatsuitdrukking van Christus. Op die manier draagt wat we lezen bij Dirc van Delf wellicht zelfs een antwoord aan op de vraag waarom Bosch afweek van de beeldtraditie. Als hij via het zegenende gebaar van Christus inderdaad wilde beklemtonen dat het oerhuwelijk uitdrukkelijk Gods goedkeuring wegdroeg, kon hij Christus niet met Diens beide handen de rechterhanden van Adam en Eva laten samenbrengen, zoals de traditionele Huwelijk -iconografie het wilde, aangezien Christus dan Zijn rechterhand nodig had voor het zegengebaar.

Dit zou dan verder verklaren waarom Bosch verkoos Adam nog liggend, maar toch reeds half opgericht weer te geven: Dat Bosch overigens vast niet uit onkunde los omsprong met elementen uit de beeldtraditie, blijkt duidelijk uit de weloverwogen manier waarop hij het groepje Adam-Christus-Eva samenstelde: Een andere plooi voert dan naar de centraal geplaatste pointe van het tafereel: Uit het bovenstaande kunnen we concluderen dat de iconografische betekenis van het groepje Adam-Christus-Eva dus wel degelijk de instelling van het huwelijk door God in het Aards Paradijs is, en dit ondanks het feit dat in een aantal details afgeweken wordt van de traditionele Huwelijk van Adam en Eva -iconografie.

Vervolgens is het belangrijk rekening te houden met het gegeven dat het huwelijk van Adam en Eva binnen de middeleeuwse discussies rond seksualiteit en voortplanting een didactisch-normatieve rol vervulde.

Het antwoord op deze vraag steunde in de middeleeuwen vooral op de autoriteit van Augustinus van Hippo en Thomas van Aquino. Generaliserend kan gesteld worden dat men meende dat geslachtsverkeer tussen Adam en Eva vóór de Zondeval wel degelijk in Gods bedoeling had gelegen, maar dat het nooit zover was gekomen. Bovendien zou de seksualiteit in het Aards Paradijs volledig in het teken hebben gestaan van procreatie en lustbeheersing, in gehoorzame navolging van de goddelijke opdracht.

Adam en Eva zouden enkel gemeenschap met elkaar hebben gehad om een nageslacht te produceren, waarbij de geslachtsorganen aan de menselijke wil zouden gehoorzaamd hebben, zoals de handen en de voeten dat nà de Zondeval nog altijd deden. Ook binnen de voor het Bosch-oeuvre zo belangrijke laatmiddeleeuwse stedelijke context en de daaraan verbonden burgermoraal zie de publicaties van Paul Vandenbroeck en Herman Pleij fungeerde de echtverbintenis van Adam en Eva als een zedelijk model.

Luxurie es ooc van manieren also ic hu segghen sal. Lieden die sijn in huwelicke, al hebben si gheselscip deen metten anderen, up dat sijt doen omme vrucht te winnene, dits gheorlooft van Gode, want Cristus sprac selve tote Adame: Gaet toot dinen wive ende hebt ghemeenscip met hare, ende vervult de weerelt.

Maer eyst dat men eenighe luxurie meyteneert omme de ghenouchte vanden vleessche, dese lieden sullen ghetorment sijn. Als gehuwde personen met elkaar gemeenschap hebben en dit doen om kinderen voort te brengen, dan is dit voor God toegestaan, want Christus sprak zelf tot Adam: Ga naar je vrouw en heb gemeenschap met haar en vervul de wereld. Maar als men onkuis is omwille van het plezier van het vlees, dan zal men gefolterd worden.

Men zal opmerken dat in deze tekst, net als bij Bosch, Christus en niet God de Vader aan het woord is en dat hier door het heb gemeenschap met haar en vervul de wereld nog sterker dan in Genesis 1: Heeft men kinderen, dan is het huwelijk zelf een eertsch paradys vol welden [weelde].

Zij die echter slechts versamen om hun verhitte vlees te blussen, leven als beesten en leveren zich over aan de macht van de duivel. Bovendien moet de vrouw de man gehoorzamen en mag de man alleen zijn eigen vrouw liefhebben. Vermanend spreekt de dichter de gehuwden toe:. Heer bruydegom, vrouw bruyt, siet dat ghy desen Houwelycken staet onderhout soe Paulus vermelt, Want hy is een groot Sacrament uuytgelesen, Van Godt int aertsch paradys in gestelt.

Deze drievoudige les die uit het huwelijk van Adam en Eva kan getrokken worden het belang van procreatie, het belang van lustbeheersing, de heerschappij van man over vrouw wordt in de Middelnederlandse stadsliteratuur van circa talloze malen herhaald, waarbij de nadruk nu eens op het belang van procreatie en lustbeheersing en dan weer op de plicht van de vrouw om haar man te gehoorzamen komt te liggen, terwijl vaak ook deze drie dingen in één adem genoemd worden.

In het kader van dit alles lijkt het dan ook niet vergezocht TL1 te zien als een illustratie van Genesis 1: In deze miniatuur zien we hoe de H. Joachim van een engel verneemt dat zijn vrouw, de H. Anna, op hoge leeftijd nog een kind Maria namelijk zal baren. De konijntjes in het veld achter Joachim zijn ongetwijfeld symbolen van de vruchtbaarheid die de ouders van Maria als bejaard koppel nog van Godswege geschonken wordt.

Met de vreedzame konijntjes rechts van Eva is dus niets ongewoons aan de hand. Bijzonder merkwaardig is echter dat op het linkerluik ook een aantal agressieve en zelfs elkaar dodende dieren voorkomen. Op het voorplan — in de onmiddellijke omgeving van het groepje Adam-Christus-Eva — is een driekoppige vogel in een schermutseling verwikkeld met een andere vogel en met een drietal dieren die zich in een poeltje bevinden.

Een kat heeft een muis of rat gevangen en verscheidene vogels zijn bezig met het doden of opslokken van kikkers.

Op het middenplan zit in een opening van de Aards Paradijs-fontein een uil die onrust veroorzaakt onder enkele, zich in zijn buurt bevindende vogels en op het achterplan heeft een leeuw een ree gedood, valt een everzwijn een draak aan en wordt een tweede uil aangevallen door een zwerm vogels. Tolnay en Baldass meenden uit deze agressieve fauna te mogen concluderen dat het schijnbaar vreedzame Aards Paradijs bij Bosch corrupt is en dat de kiem van het kwaad reeds vóór de Zondeval aanwezig is.

Daar zij het groepje met Adam, Christus en Eva interpreteerden als de Schepping van Eva , lag het voor de hand dat zij in de dodende dieren een symbolische weerspiegeling zouden zien van Eva als de zondige verleidster, en dus van de nakende Zondeval. De agressieve fauna zou dan betekenen dat de dieren in het Aards Paradijs wel schadelijk voor elkaar konden zijn, maar dat de mens niets van hen te vrezen had, aangezien hij over hen aangesteld was als heerser vergelijk Genesis 1: Vrouwen met twee totaal verschillende borsten hebben er volgens de artsen misschien nog wel meer last van.

Het gaat dan om vrouwen van wie de borsten meer dan één cupmaat van elkaar verschillen. Slank de zomer in? Begin snel met dit ultieme stappenplan! Iedere week de leukste nieuwsbrief van Nederland in je mailbox? Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van Viva en Sanoma. Ja, ik ontvang graag leuke acties en aanbiedingen van derden via e-mail, die mij worden gestuurd vanuit. Viva Ter bescherming van je privacy zullen je gegevens niet aan derden worden overgedragen..

Volg de avonturen van Kiki Lees wekelijks mee in het dagboek van het nichtje van Floor Faber. Beste kortingscodes van vandaag:

blote negerinnen sex en jong